Özet

Modern özne tartışmaları çoğunlukla bireyin otoriteye karşı konumlanışı üzerinden yürütülmektedir. Bu yaklaşımda sisteme eleştirel mesafe koymak çoğu zaman özneleşmenin, sisteme uyum ise şeyleşmenin göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Ancak bu ikili ayrım, özne olgusunun çok katmanlı yapısını açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, özne olmanın temel ölçütünün sisteme mutlak biçimde karşı çıkmak ya da onu koşulsuz biçimde benimsemek değil, bireyin muhakeme yetisini koruyarak sistemle bilinçli ve sorumlu bir ilişki kurabilmesi olduğunu ileri sürmektedir. Bu bağlamda şeyleşme, sistem içinde yaşamakla değil; muhakeme sorumluluğunun dış otoritelere devredilmesiyle ilişkilendirilmektedir. Makale, Kant, Hannah Arendt, Michel Foucault, Jürgen Habermas, Paul Ricoeur ve Charles Taylor'ın yaklaşımlarından hareketle özneleşmenin sınırlarını yeniden değerlendirmekte ve "muhakeme egemenliği" kavramını özneleşmeyi açıklayan teorik bir öneri olarak tartışmaya açmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Özne, özneleşme, şeyleşme, düzen, muhakeme, özgürlük, otorite.

Giriş

İnsan, varlığını toplumsal ilişkiler içerisinde sürdüren bir varlıktır. Bu nedenle hukuk, ahlak, gelenek, eğitim ve siyasal kurumlar gibi düzenleyici yapılar, toplumsal hayatın devamı açısından vazgeçilmez işlevler üstlenmektedir. Bununla birlikte, düzenin varlığı ile bireyin özgürlüğü arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı, siyaset felsefesinin ve sosyal teorinin temel tartışma alanlarından biri olmayı sürdürmektedir.

Modern düşüncede özneleşme çoğu zaman otoriteye karşı çıkma veya mevcut düzeni reddetme üzerinden tanımlanırken, buna karşılık otoriteye uyum edilgenlik veya şeyleşme ile ilişkilendirilebilmektedir. Ancak bu yaklaşım, bireyin toplumsal varoluşunun karmaşıklığını bütünüyle açıklamaya yetmemektedir. Zira birey, kimi durumlarda mevcut düzeni eleştirel değerlendirmeler sonucunda destekleyebilir; kimi durumlarda ise aynı muhakeme süreciyle onu eleştirebilir. Bu nedenle özneleşmenin belirleyici unsuru, davranışın yönünden ziyade, kararın hangi düşünsel ve ahlaki süreçler sonunda oluştuğudur.

Bu çalışma, özne olgusunu itaat–isyan ikiliğinin ötesinde ele alarak, muhakemenin korunmasını özneleşmenin ayırt edici ölçütlerinden biri olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede geliştirilen "muhakeme egemenliği" kavramı, öznenin hem toplumsal düzen içerisinde yer alabilmesini hem de eleştirel düşünme kapasitesini sürdürebilmesini açıklamaya yönelik teorik bir öneri olarak sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Özne, özneleşme, şeyleşme, muhakeme, özgürlük, otorite, toplumsal düzen.

I. Düzen İnsan Hayatının Doğal Bir İhtiyacıdır

Toplumsal sistem yalnızca siyasal iktidarın ürünü değildir. Aile, eğitim, hukuk, ekonomi ve kültür gibi alanların tamamı belirli bir düzen içerisinde işler. Düzen olmaksızın güven, öngörülebilirlik ve ortak yaşam mümkün değildir. Aristoteles’in siyaset anlayışından İbn Haldun'un umran teorisine kadar birçok düşünür, düzenin medeniyetin kurucu şartlarından biri olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla sistem istemek, insanın özgürlüğüne karşı olmak anlamına gelmez.

Burada sorulması gereken esas soru şudur: Bu sistem insanın muhakemesini geliştiriyor mu, yoksa onu işlevsel bir nesneye mi dönüştürüyor? İşte özne ile şeyleşme arasındaki temel ayrım burada başlamaktadır.

II. Şeyleşme Sistem Değil, Muhakemenin Devredilmesidir

Şeyleşme çoğu zaman yanlış biçimde yalnızca itaat kavramı üzerinden açıklanmaktadır. Oysa insan bazen kurallara uyarak da özne kalabilir. Buna karşılık bazen isyan ederken bile şeyleşebilir. Çünkü şeyleşmenin özü davranışta değil, düşünme sorumluluğunun terk edilmesindedir. Hannah Arendt'in Adolf Eichmann çözümlemesi bu açıdan son derece önemlidir. Eichmann'ın temel problemi emir alması değil; aldığı emirleri ahlaki muhakemeden geçirmemesidir. Dolayısıyla şeyleşme, insanın kendi vicdanını askıya almasıdır. Buradan hareketle şu ilke önerilebilir: Şeyleşme, kurallara uymak değil; kuralların doğruluğunu sorgulama kapasitesini kaybetmektir.

III. Özne Ne Sürekli Muhaliftir Ne de Sürekli İtaatkârdır

Özneleşmenin en önemli özelliği koşullara göre muhakeme üretebilmesidir. Bazen doğru olan mevcut sistemi desteklemektir. Bazen ise aynı sistemi eleştirmektir. Her iki durumda da belirleyici olan davranışın yönü değil; davranışın bilinçli gerekçesidir. Bu nedenle özneleşme, otomatik reflekslerin karşıtıdır. Otomatik itaat kadar otomatik muhalefet de özneyi ortadan kaldırabilir. Çünkü her iki durumda da kişi kendi düşüncesini hazır kalıplara teslim etmiş olur.

IV. Özne Olmanın Gerçek Sınırı: Muhakeme Egemenliği

Bu çalışma, özneleşmenin ölçütü olarak "muhakeme egemenliği" kavramını önermektedir. Muhakeme egemenliği; bireyin kararlarını korku, propaganda, grup baskısı veya kör bağlılık yerine akıl, vicdan ve sorumluluk temelinde oluşturabilmesidir. Bu durumda özne;- Sistemi gerektiğinde savunabilir.-Gerektiğinde eleştirebilir.- Gerektiğinde yeni sistem kurabilir. Fakat hiçbir durumda düşünme sorumluluğunu başkasına devretmez. İşte öznenin en belirgin sınırı budur.

Sonuç

Bu çalışma, özne olgusunun yalnızca siyasal muhalefet veya otoriteye uyum ekseninde açıklanmasının yetersiz kaldığını ortaya koymayı amaçlamıştır. Yapılan değerlendirmeler, özneleşmenin esas belirleyicisinin bireyin muhakeme yetisini koruyarak karar verebilme kapasitesi olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede sistem, tek başına ne özgürlüğün karşıtı ne de onun güvencesi olarak değerlendirilebilir. Belirleyici olan, bireyin sistem içerisinde eleştirel düşünme, ahlaki değerlendirme ve sorumluluk bilincini sürdürebilme düzeyidir.

Bu doğrultuda makalede önerilen "muhakeme egemenliği" kavramı, özne ile şeyleşme arasındaki ayrımı yeniden düşünmeye imkân sağlayan teorik bir çerçeve sunmaktadır. Böylece özneleşme, yalnızca siyasal tutumlar üzerinden değil, bireyin düşünsel özerkliğini koruyabilme kapasitesi üzerinden değerlendirilmektedir. Bu yaklaşımın, özne kuramı, siyaset felsefesi ve sosyal teori alanlarında yürütülecek yeni tartışmalara katkı sağlayabilecek kavramsal bir zemin oluşturduğu değerlendirilmektedir.