ÇİN’İN YÜKSELİŞİ KARŞISINDA AMERİKAN SİYASAL AKLI:
Hegemonyanın Çözülüşünden Güç Merkezli Yeni Bir Dünya Sistemi Tasavvuruna
Özet
İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD öncülüğünde kurulan liberal dünya sistemi, normatif meşruiyet, kurumsal çok taraflılık ve ekonomik entegrasyon iddiası üzerine inşa edilmişti. Ancak Çin’in yükselişiyle birlikte bu sistem, ABD açısından yalnızca bir rekabet alanına değil, varoluşsal bir meydan okumaya dönüşmüştür. Bu makale, ABD’nin son dönemde artan müdahaleci, tehditkâr ve müttefikleri dahi zorlayan dış politika pratiklerini; Çin merkezli güç kayması karşısında nasıl bir dünya sistemi yeniden inşa etmek istediği sorusu etrafında analiz etmektedir. Makale, ABD’nin giderek felsefi derinliği zayıflayan, normatif iddialardan arındırılmış ve gücü mutlaklaştıran bir sistem tasavvuruna yöneldiğini ileri sürmektedir.
Anahtar Kelimeler: ABD hegemonyası, Çin’in yükselişi, dünya sistemi, güç siyaseti, post-liberal düzen
Giriş: Liberal Düzenin Sonu mu, Amerikan Düzeninin Dönüşümü mü?
Soğuk Savaş sonrası dönem uzun süre “liberal dünya düzeninin zaferi” olarak yorumlandı. Fukuyama’nın “tarihin sonu” tezi, yalnızca ideolojik bir iddia değil, Amerikan siyasal aklının kendi üstünlüğüne dair derin bir özgüvenin yansımasıydı. Ancak bu düzenin taşıyıcı sütunları olan serbest piyasa, demokrasi, hukukun üstünlüğü ve kurumsal çok taraflılık, Çin’in yükselişiyle birlikte ABD açısından artık birer avantaj değil, stratejik yük olarak görülmeye başlanmıştır.
Bu noktada temel soru şudur: ABD, Çin’in yükselişi karşısında mevcut dünya sistemini korumak mı istemektedir, yoksa onu bilinçli biçimde dönüştürerek yeni bir hegemonik düzen mi kurma arayışındadır?
Bu makalenin temel tezi şudur. ABD, liberal dünya düzenini savunmaktan ziyade, Çin’i sınırlamaya odaklı, kuralsızlaştırılmış, güç merkezli ve asimetrik bir dünya sistemi inşa etmeyi tasarlamaktadır.
1. Çin’in Yükselişi ve Amerikan Hegemonyasının Yapısal Krizi
Çin’in yükselişi, klasik bir güç artışından ziyade sistem içi bir meydan okuma niteliği taşır. Çin; ABD’nin kurduğu ekonomik sisteme entegre olarak büyümüş, Batı tipi liberal-demokratik dönüşümü reddetmiş, Devlet kapitalizmi ile küresel rekabet gücü üretmiş, Teknoloji, altyapı ve jeoekonomi alanlarında alternatif merkezler oluşturmuştur.
Bu durum ABD açısından yalnızca bir “rakip” değil, liberal düzenin kendi içinden çıkan bir karşı-model anlamına gelmektedir. Dolayısıyla sorun Çin’in gücü değil, Çin’in varoluş biçimidir. Bu noktada Amerikan siyasal aklı şu sonuca varmıştır: Çin’i yenmek, liberal kurallara daha fazla bağlı kalarak mümkün değildir.
2. Kurallardan Güce: ABD’nin Sistemsel Yön Değişimi
ABD’nin son yıllardaki dış politika pratiği, açık biçimde kurumsal meşruiyetten kopuş ve çıplak güç siyasetine yönelim göstermektedir. Bunun temel göstergelerine gelince onları da şöyle sıralayabiliriz: Uluslararası hukukun esnek ve seçici kullanımı, tek taraflı yaptırımların normalleşmesi, rejim değişikliği söyleminin geri dönüşü, müttefiklere karşı dahi tehditkâr ve zorlayıcı dil. Bu yönelim, ABD’nin artık “düzen kurucu hegemon” değil, düzen dayatıcı güç gibi davranmaya başladığını göstermektedir. Buradaki kritik nokta ise şudur: ABD, Çin’in çok kutuplu bir dünya vizyonuna karşı, çok merkezli ama hiyerarşik olmayan bir sistem yerine, merkezsiz ama kaotik bir güç alanı üretmeyi tercih etmektedir.
3. Olaylar Birer Veri Noktasıdır: Sistemsel Okuma
Venezuela (Maduro), İran’daki protestolar, Kanada ve Grönland üzerinden müttefiklere yönelen baskı dili, tek tek ele alındığında dağınık görünebilir. Ancak sistemsel okuma yapıldığında ortak bir mantık ortaya çıkar: Egemenlik artık dokunulmaz değildir, müttefiklik koşulludur. Hukuk güçle askıya alınabilir. İç siyasal krizler dış müdahale aracı olarak kullanılabilir. Bu yaklaşım, Çin’e ve diğer yükselen aktörlere verilmiş örtük bir mesajdır: “Kurallara güvenmeyin; güçsüzseniz korunmazsınız.” ABD, bu yolla Çin’in savunduğu “egemenlik temelli çok kutupluluk” söylemini fiilen anlamsızlaştırmak istemektedir.
4. Amerikan Siyasal Aklının Yeni Sistem Tasavvuru
Ortaya çıkan tablo, ABD’nin şu tür bir dünya sistemi arzuladığını göstermektedir: Kuralsızlaştırılmış ama denetimli bir küresel alan. Bölgesel krizlerin kalıcı hâle geldiği düşük yoğunluklu kaos. Güçlü aktörlerin serbest, zayıf aktörlerin kırılgan olduğu bir yapı. Çin’in istikrarlı ekonomik genişlemesini zorlaştıran jeopolitik belirsizlik. Bu, klasik anlamda bir “dünya düzeni” değil; rakibin sistem kurmasını engelleyen bir anti-düzen stratejisidir.
5. Felsefi Derinlik Sorunu: Gücün Mutlaklaştırılması
ABD’nin bu yeni yöneliminin en dikkat çekici yanı, felsefi ve normatif derinliğinin son derece zayıf olmasıdır. Liberal düzen söylemi terk edilmiş, yerine tutarlı bir alternatif dünya tasavvuru konulamamıştır.
Gramsciyen anlamda hegemonya, yalnızca zor değil rıza üretimini de gerektirir. Ancak mevcut Amerikan pratiği, rıza üretmek yerine korku ve belirsizlik üretmektedir. Bu durum uzun vadede ABD’yi: Meşruiyet krizine, müttefik yorgunluğuna, alternatif bloklaşmaların hızlanmasına sürükleme potansiyeli taşımaktadır.
Sonuç: ABD Düzen Kurmuyor, Düzen Kurulmasını Engelliyor
Bu makale, ABD’nin Çin’in yükselişi karşısında bir “yenidünya düzeni” inşa etmekten ziyade, başka hiçbir aktörün düzen kuramayacağı bir dünya tasarladığını ileri sürmektedir. Bu strateji kısa vadede ABD’ye manevra alanı açsa da, uzun vadede: Kaotik çok kutupluluğu, sürekli kriz üretimini, normsuz güç rekabetini-kalıcı hâle getirme riski taşımaktadır.-Dolayısıyla bugün yaşananlar, Amerikan hegemonyasının yeniden doğuşu değil; hegemonik aklın savunmacı ve sertleşmiş son evresidir.
DEVAEM EDECEK…