Tanzimat”tan Günümüze Tamamlanamayan Bir Medeniyet Sentezinin Anatomisi
GİRİŞ: GÜÇLÜ BİR DEVLETTEN KURUCU BİR MEDENİYETE
Türkiye’nin modern tarihini anlamaya yönelik tartışmalar çoğunlukla modernleşme, Batılılaşma, devletleşme, ekonomik kalkınma, demokratikleşme, askerî güç, ulusal egemenlik veya siyasal kimlik kavramları etrafında yürütülmüştür. Bu kavramların her biri Türkiye’nin tarihsel tecrübesinin önemli bir boyutunu açıklamaktadır. Ancak bütün bu açıklamaların üzerinde duran daha temel bir soru bulunmaktadır: Türkiye sahip olduğu tarihsel birikimi, devlet kapasitesini, toplumsal enerjiyi, bilgiyi ve coğrafi imkânları hangi kurucu medeniyet fikri içerisinde birleştirecektir?
Bu soru, Türkiye’nin modernleşme hikâyesinin alışılmış açıklama biçimlerinden önemli bir kopuşu gerektirmektedir. Çünkü Türkiye’nin tarihsel problemi yalnızca “yeterince güçlü olamamak” değildir. Aksine Türkiye, modernleşme sürecinin farklı dönemlerinde askerî, idarî, hukukî, ekonomik, teknolojik ve siyasal kapasitesini artırmaya yönelik çok sayıda reform gerçekleştirmiştir. Tanzimat’tan anayasal arayışlara, Cumhuriyet’in kurumlaşma hamlesinden sanayileşmeye, çok partili hayattan stratejik özerklik arayışlarına kadar uzanan geniş tarihsel çizgi, sürekli bir güç üretme ve mevcut açığı kapatma çabasına işaret etmektedir. Ancak bu süreçte daha temel bir soru çoğu zaman ikinci planda kalmıştır: Güç neden üretilecek ve bu güç hangi insan, toplum, hukuk, ekonomi, siyaset ve dünya düzenini kurmak için kullanılacaktır?
Tam bu noktada bu çalışma “kurucu anlam açığı” kavramını önermektedir. Kurucu anlam açığı; bir toplumun tarihsel hafızaya, devlet kapasitesine, ekonomik ve askerî imkânlara ve önemli bir entelektüel birikime sahip olmasına rağmen, bütün bu unsurları geleceğe yönelik ortak, dönüştürücü ve kurumsallaşabilir bir medeniyet tasavvurunda birleştirememesi durumudur. Dolayısıyla burada söz konusu olan fikir yokluğu değildir. Türkiye’de fikir, ideoloji, reform ve siyasal proje eksikliği yaşanmamıştır. Asıl problem, farklı fikirlerin birbirleriyle konuşabildiği, birbirlerini tamamladığı ve uzun vadeli bir medeniyet fikrinde bütünleşebildiği bir kurucu sentezin yeterince ortaya çıkmamış olmasıdır.
Bu açıdan bakıldığında Osmanlı’nın son dönemi, Türkiye’nin bugünkü kurucu anlam probleminin tarihsel laboratuvarlarından biri olarak görülebilir. Avrupa karşısındaki askerî ve teknolojik üstünlüğün kaybedilmesiyle birlikte Osmanlı siyasal aklı giderek “Avrupa neden güçlü, biz neden zayıfız?” sorusuna yoğunlaşmıştır. Askerî reformlarla başlayan dönüşüm hukuk, eğitim, maliye ve bürokrasi alanlarına yayılmış; Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, merkeziyetçilik, adem-i merkeziyetçilik ve anayasalılık gibi farklı düşünsel yönelimler imparatorluğun geleceğini açıklamaya çalışmıştır. Ancak “güçlendiğimizde nasıl bir medeniyet kuracağız?” sorusu bu farklı yönelimleri aşan ortak bir kurucu senteze dönüşememiştir. Böylece Osmanlı’nın son dönemindeki temel problem fikir yokluğu değil, fikirlerin ortak bir medeniyet ufkunda bütünleştirilememesi olarak ortaya çıkmıştır.
Cumhuriyet döneminde ise farklı bir tarihsel aşama başlamıştır. Cumhuriyet, güçlü bir devlet ve ulus inşa kapasitesi ortaya koymuş; siyasal bağımsızlık, egemenlik, hukuk, eğitim, vatandaşlık, ekonomik kalkınma ve modern devlet kurumlarının oluşturulması konusunda kapsamlı bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. Ancak burada çalışmanın sorusu Cumhuriyet’in modernleşme projesinin başarısını veya başarısızlığını değerlendirmek değildir. Daha temel soru şudur: Kurulan güçlü devlet kapasitesi neden daha sonra farklı tarihsel mirasları bir araya getiren kapsamlı bir medeniyet teorisine dönüşememiştir? Bu nedenle devlet kurmak ile medeniyet kurmak arasındaki ayrımın açık biçimde ortaya konulması gerekmektedir. Devlet egemenlik, hukuk, kurum, sınır ve yönetim üretirken; medeniyet bunlara ek olarak anlam, bilgi, ahlak, estetik, insan tasavvuru, evrensel norm ve tarih vizyonu üretmektedir.
Bu ayrım, Türkiye’nin modernleşme tecrübesindeki süreklilik sorununu da görünür hâle getirmektedir. Modernleşme ile Batılılaşmanın zaman zaman birbirinin yerine kullanılması, Türkiye’nin kendi tarihsel birikimiyle modern dünyanın kurumları arasındaki ilişkinin teorik olarak yeterince kurulmasını zorlaştırmıştır. Oysa modernleşme bilimsel, teknolojik, ekonomik ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi anlamına gelirken, Batılılaşma belirli bir tarihsel medeniyetin kurum, değer ve yaşam biçimlerinin benimsenmesini ifade edebilir. Bu ikisi birbirine temas edebilir fakat özdeş değildir. Türkiye’nin asıl ihtiyacı, modernliği reddetmek veya Batı’yı bütünüyle taklit etmek değil; modern dünyanın bilgi ve kurumlarını kendi tarihsel varoluşuyla eleştirel biçimde yeniden ilişkilendirebilecek bir düşünsel çerçeve geliştirmektir.
Bu noktada tarihsel hafıza meselesi merkezi bir önem kazanmaktadır. Kurucu medeniyetler geçmişi ne bütünüyle kutsallaştırır ne de tamamen reddeder. Geçmişi seçer, eleştirir, yeniden yorumlar ve geleceğe aktarırlar. Türkiye’de ise Osmanlı, Cumhuriyet, seküler modernleşme, İslamcılık ve milliyetçilik gibi farklı tarihsel miraslar zaman zaman birbirini dışlayan kimliklerin sembollerine dönüştürülmüştür. Bunun sonucunda her dönem bir önceki dönemi yeniden tanımlama veya iptal etme eğilimine girmiş; böylece medeniyetin temel şartlarından biri olan birikimli tarihsel hafıza zayıflamıştır. Oysa medeniyet, yalnızca yeni şeyler üretmek değil, üretilenleri tarihsel olarak biriktirebilmek ve gelecek kuşaklara aktarabilmektir.
Kurucu anlam açığının bir başka boyutu devlet-toplum ilişkisinde ortaya çıkmaktadır. Güçlü devlet Türkiye’nin tarihsel koşulları açısından anlaşılabilir bir ihtiyaçtır; ancak güçlü devlet ile zayıf toplum aynı şey değildir. Kurucu medeniyet için ihtiyaç duyulan model “güçlü devlet + güçlü toplum” birlikteliğidir. Toplumun devlet karşısında yalnızca yönetilen, düzenlenen, eğitilen, yönlendirilen veya mobilize edilen bir nesne hâline gelmesi ise siyasal özneleşme kapasitesini zayıflatabilir. Bu noktada Şeyleşme–Özneleşme Teorisi, meselenin yalnızca siyasal kurumlarla sınırlı olmadığını; insanın kendi tarihinin ve siyasal geleceğinin üreticisi olma kapasitesiyle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Siyasal özneleşmenin zayıflaması, siyasal apati, kurumsal pasiflik, sorumluluk kaybı ve lider merkezlilik gibi süreçleri besleyebilir.
Aynı problem bürokrasi ve üniversite açısından da önemlidir. Bürokrasi modern devletin vazgeçilmez kurumsal araçlarından biridir; ancak araç kendi varlığını amaçlaştırdığında kurumsal donma ortaya çıkabilir. Benzer biçimde üniversite yalnızca diploma ve akademik yayın üreten bir yapı değil, toplumun henüz sormadığı soruları sorabilen, iktidarı eleştirebilen, yeni kavramlar üretebilen ve geleceğe ilişkin alternatif modeller geliştirebilen bir kurucu bilgi kurumu olmalıdır. Üniversitenin epistemik özerkliği ve entelektüel cesareti zayıfladığında, bilgi üretimi devam etse bile medeniyet üretme kapasitesi gerileyebilir.
Bu tarihsel ve kurumsal çerçevenin doğal sonucu, Türkiye’nin artık yalnızca “nasıl modernleşeceği” sorusuyla yetinemeyeceğidir. Daha kurucu soru şudur: Türkiye insanlık için nasıl yeni bir düzen önerebilir? Bu iki soru arasındaki fark, Türkiye’nin tarihsel konumundaki değişimi ifade etmektedir. İlk soru açığı kapatmaya yöneliktir; ikinci soru yeni bir tarihsel alan açmaya. Türkiye uzun süre askerî, teknolojik, ekonomik, hukukî, eğitimsel ve demokratik açıklarını kapatmaya çalışmıştır. Bugün tartışılması gereken ise bu kapasitenin hangi anlam dünyası içerisinde birleştirileceğidir.
Bu nedenle çalışmanın temel önermesi, Türkiye’nin yeni bir ideoloji arayışından daha kapsamlı bir ihtiyaca sahip olduğudur: Kurucu Medeniyet Sentezi. Bu sentez Osmanlı’dan tarihsel hafızayı, İslam düşüncesinden anlam ve ahlakı, Cumhuriyet’ten yurttaşlık ve egemenliği, Türk tarihinden siyasal özne ve devlet tecrübesini, modern bilimden yöntemi, demokrasiden katılım ve denetimi, hukuktan adalet ve sınırı, teknolojiden üretim gücünü ve jeopolitikten stratejik kapasiteyi almalı; ancak bunların hiçbirini olduğu gibi tekrar etmemelidir. Çünkü kurucu medeniyet, mirasın tekrarı değil, mirasın geleceği inşaya dönüştürülmesidir.
Buradan hareketle makale, Türkiye’nin modernleşme tarihini bir “başarısızlıklar tarihi” olarak değil, henüz tamamlanmamış bir kurucu kapasite arayışı olarak okumayı önermektedir. Türkiye’nin önündeki mesele artık yalnızca daha güçlü bir devlet inşa etmek değildir. Asıl mesele, sahip olunan gücün anlamını belirlemek; bu anlamı bilgiye, bilgiyi norma, normu kuruma, kurumu düzene ve nihayet düzeni insan merkezli bir medeniyet tasavvuruna dönüştürmektir. Bu nedenle çalışmanın temel denklemi “güç → anlam → bilgi → norm → kurum → düzen” şeklinde kurulmaktadır. Güç ilk halkadır; fakat medeniyetin kurucu niteliği sonraki halkaların birbirine bağlanabilmesine bağlıdır.
Dolayısıyla bu makale, Türkiye’nin temel tarihsel açığını “medeniyet mirasından yoksunluk” olarak değil, mevcut mirası modern dünyanın sorunlarına cevap verebilecek yeni bir ontoloji, epistemoloji, siyasal düzen ve kurumsal yapı içerisinde yeniden üretecek kurucu sentezin henüz tamamlanmamış olması olarak tanımlamaktadır. Türkiye’nin önündeki tarihsel eşik de tam burada ortaya çıkmaktadır: güçlü bir devlet olmaktan, anlam üreten; bilgi üreten; norm koyabilen; kurum kurabilen ve nihayet yeni bir medeniyet düzeni önerebilen kurucu bir aktöre dönüşmek.
1. Sorunun Yeniden Tanımlanması: Türkiye’nin Problemi Güç Eksikliği Değil, Gücün Anlama Dönüşememesidir.
Türkiye'nin modern tarihine bakıldığında ilk bakışta sürekli bir “güç arayışı” görülür. Osmanlı'nın son döneminde askerî ve teknolojik geri kalmışlığın telafi edilmesi, Tanzimat reformları, anayasal arayışlar, merkezîleşme, eğitim reformları, Cumhuriyet'in modernleşme hamlesi, sanayileşme, çok partili hayat, kalkınma politikaları, askerî kapasitenin güçlendirilmesi ve nihayet günümüzde jeopolitik ve jeostratejik üstünlük arayışı aynı temel sorunun farklı tarihsel biçimleri olarak okunabilir.
Fakat bu uzun tarihsel çizginin daha derininde başka bir problem bulunmaktadır: «Türkiye modernleşme boyunca nasıl güçlü olunacağı konusunda çok sayıda cevap üretmiş, fakat neden güçlü olunması gerektiğine ve bu gücün hangi medeniyet düzenini kuracağına ilişkin bütünlüklü bir cevap üretememiştir.»
Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü güç bir araçtır; medeniyet ise gücün hangi amaç için kullanılacağını belirleyen anlam dünyasıdır. Türkiye'nin modernleşme tarihindeki temel gerilimlerden biri tam da burada ortaya çıkar. Devletin varlığını korumak, Batı karşısındaki askerî ve ekonomik açığı kapatmak, ulusal bütünlüğü sağlamak, modern kurumlar oluşturmak, ekonomik kalkınmayı gerçekleştirmek gibi hedefler çoğu zaman acil ve zorunlu hedefler olarak öne çıkmıştır. Buna karşılık bütün bu hedefleri aynı tarihsel anlam içerisinde birleştirecek kapsamlı bir medeniyet teorisi (ve tasavvuru) yeterince kurumsallaşamamıştır.
Dolayısıyla Türkiye'nin problemi “hiçbir şey üretmemiş olmak” değildir. Aksine Türkiye çok sayıda fikir, kurum, reform, ideoloji ve siyasal proje üretmiştir. Sorun bunların: birbirleriyle konuşan, birbirini tamamlayan ve geleceğe ilişkin ortak bir medeniyet tasavvurunda birleşen bir sistem oluşturamamış olmasıdır. Bu çalışmada bu duruma “Kurucu Anlam Açığı” adı verilmektedir. Kurucu anlam açığı, bir toplumun: tarihsel hafızaya, güçlü devlet kapasitesine, ekonomik ve askerî imkânlara, entelektüel birikime sahip olmasına rağmen bunları geleceğe yönelik ortak ve dönüştürücü bir medeniyet tasavvurunda birleştirememesi durumudur.
Bu nedenle Türkiye'nin meselesi yalnızca modernleşme değildir. Asıl mesele: «Modernleşmenin hangi medeniyet amacı için yapılacağı sorusunun sürekli ertelenmiş olmasıdır.»
2. Osmanlı'nın Son Dönemi: Medeniyet Üretmekten Hayatta Kalmaya Geçiş
Osmanlı'nın son yüzyılı Türkiye'nin bugünkü zihinsel yapısını anlamak açısından belirleyici bir laboratuvardır. On sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa karşısındaki askerî ve teknolojik gerileyişin belirginleşmesiyle Osmanlı siyasal aklı giderek “nasıl yeniden güçlenebiliriz?” sorusuna yöneldi. Tanzimat ile birlikte reformun konusu yalnızca ordu olmaktan çıktı; hukuk, bürokrasi, eğitim, maliye ve yönetim de dönüşüm alanlarına dönüştü. Bu süreç çoğu zaman basit biçimde “Batılılaşma” olarak adlandırılır. Ancak mesele bundan daha karmaşıktır. Osmanlı modernleşmesi, imparatorluğun çözülme baskısı altında hayatta kalma arayışı olarak gelişmiş; askerî reformlardan hukukî ve siyasî reformlara doğru genişlemiştir. Güncel akademik çalışmalar da Osmanlı modernleşmesinin yalnızca Batı'yı taklit etme süreci olarak değil, değişen dünya koşullarına cevap verme çabası olarak değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmektedir. Fakat burada kritik bir paradoks ortaya çıktı. Osmanlı aydını giderek şu soruyla karşı karşıya kaldı: “Avrupa neden güçlü ve biz neden zayıfız?” Bu soru zorunluydu. Fakat daha büyük soru yeterince sorulamadı: “Biz güçlendiğimizde nasıl bir medeniyet kuracağız?” Birinci soru reform üretir. İkinci soru medeniyet üretir. Osmanlı'nın son döneminde birincisine ilişkin çok sayıda proje ortaya çıktı; ikincisi ise farklı düşünce akımları arasında parçalandı. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, adem-i merkeziyetçilik, merkeziyetçilik, anayasalılık ve pozitivizm gibi farklı akımlar aynı anda devletin geleceğini tanımlamaya çalıştı. İkinci Meşrutiyet dönemi bu çoğul ve çatışmalı entelektüel ortamın en yoğun dönemlerinden biri oldu. Tarih yazımı dahi Osmanlıcılık ve Türkçülük arasında farklı “ortak geçmiş” anlatılarının mücadele alanına dönüştü.
Burada önemli bir tespit yapmak gerekir: Osmanlı'nın son dönemindeki sorun fikir yokluğu değil, fikirlerin ortak bir kurucu senteze ulaşamamasıdır. Bu nedenle Osmanlı'nın son dönemini yalnızca “geri kalmışlık” hikâyesi olarak okumak eksiktir. Aynı zamanda bu dönem, Türkiye'nin hâlâ çözemediği bir medeniyet sentezi probleminin başlangıç noktasıdır.
3. Cumhuriyet: Güçlü Devletin İnşası, Fakat Medeniyet Sentezinin Ertelenmesi
Cumhuriyet'in en büyük başarısızlığı olarak modernleşme projesini göstermek tarihsel olarak savunulabilir değildir. Aksine Cumhuriyet çok güçlü bir devlet ve ulus inşa kapasitesi ortaya koymuştur. Ancak burada bizim sorumuz farklıdır: “Cumhuriyet'in kurduğu devlet kapasitesi neden daha sonra kapsamlı bir medeniyet teorisine dönüşemedi?” Cumhuriyet'in erken döneminde öncelik doğal olarak, siyasal bağımsızlık, devletin kurumsallaşması, ulusal egemenlik, eğitim, hukuk, ekonomik kalkınma, vatandaşlık, modern devlet kurumları oldu.
Bu koşullarda “medeniyet” kavramı çoğu zaman yeni devletin modernleşme projesiyle özdeşleşti. Fakat bu durum önemli bir paradoks yarattı: Devlet kuruldu; fakat devletin kuracağı medeniyetin teorisi tamamlanmadı. Başka bir ifadeyle: “Cumhuriyet bir devlet kurucu proje oldu; fakat henüz tamamlanmış bir medeniyet kurucu proje hâline gelemedi.” Bu ayrım Cumhuriyet'i küçültmez. Tam tersine onun tarihsel başarısını daha doğru konumlandırır. Çünkü devlet kurmak ile medeniyet kurmak aynı tarihsel süreç değildir.
Devlet: egemenlik + hukuk + kurum + sınır + yönetim üretir. Medeniyet ise bunlara ek olarak: anlam + bilgi + ahlak + estetik + insan tasavvuru + evrensel norm + tarih vizyonu üretir. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu kadroları devlet ve modernleşme konusunda çok güçlü bir dönüşüm gerçekleştirdiler; fakat daha sonraki kuşakların üzerine inşa edeceği, farklı ideolojik kesimleri kapsayan yeni bir medeniyet sentezi tam olarak oluşmadı. Bu durumun sonucu, Türkiye'de her siyasal kuşağın adeta yeniden “kurucu” olmak istediği bir süreç başladı..
4. Tarihle İlişkinin Kopması: Hafıza Üzerinden Medeniyet Üretilememesi
Kurucu medeniyetlerin en önemli özelliklerinden biri geçmişi ne kutsallaştırmaları ne de tamamen reddetmeleridir. Onlar geçmişi: seçer, eleştirir, yeniden yorumlar ve geleceğe aktarırlar. Türkiye'nin modernleşme tarihinde ise geçmişle ilişkinin iki uç arasında salındığı görülür. Bir tarafta: “Geçmiş ilerlemeye engeldir.” Diğer tarafta: “Geçmiş ideal düzendir.” Bu iki yaklaşım da kurucu değildir. Birincisi geçmişi siler. İkincisi geleceği geçmişe mahkûm eder. Oysa kurucu yaklaşım: “Geçmişten neyi geleceğe taşımalıyız?” sorusunu sorar. Osmanlı tarih yazımının geç dönemde siyasal mücadelelerin bir alanına dönüşmesi, tarihsel hafızanın yalnızca akademik değil, doğrudan siyasî bir kaynak olarak kullanıldığını gösterir. Cumhuriyet döneminde de Osmanlı geçmişinin kimi zaman reddedici, kimi zaman romantikleştirici okumaları ortaya çıkmıştır. Böylece Türkiye'nin tarihsel hafızası ortak bir medeniyet hafızası olmaktan ziyade siyasal kimlik mücadelesinin alanlarından biri hâline gelmiştir. Bu durum kurucu anlamın önündeki en önemli engellerden biridir. Çünkü: “Ortak gelecek, ortak geçmişin eleştirel biçimde yeniden yorumlanmasını gerektirir.”
5. Milliyetçilik: Birleştirici Enerjiden Kapsayıcı Medeniyet Teorisine Geçilememesi
Milliyetçilik Türkiye'nin modernleşme tarihinde son derece önemli bir kurucu enerji olmuştur. Fakat milliyetçilik iki farklı biçimde düşünülebilir. Birinci biçimde millet: ortak tarih, dil, kültür, hukuk ve siyasal aidiyet üreten bir toplumsal öznedir. İkinci biçimde millet: kendisini diğerlerinden üstün veya kapalı bir kimlik olarak tanımlayan siyasal kategori hâline gelebilir. Kurucu medeniyet için birincisi gereklidir; ikincisi ise sınırlayıcı olabilir. Türkiye'nin problemi milliyetçiliğin varlığı değildir. Problem: «Millet fikrinin evrensel bir medeniyet projesine dönüştürülememesidir.» Bir millet yalnızca “biz kimiz?” sorusuna cevap verirse kimlik üretir. “Biz insanlık için ne üretebiliriz?” sorusuna da cevap verirse medeniyet üretmeye başlar. Bu nedenle kurucu milliyetçilik: kimlik + sorumluluk + evrensellik üçlüsünü birleştirmelidir.
Devam Edecek...