sen kendi işini yap!
MAKALE
Paylaş
18.11.2026 08:08
158 okunma
Sarper SAN

DUMAN TÜTTÜRMEDE DÜNYADA KAÇINCIYIZ?

Sigara Sağlık Sorunu mu, Statü Simgesi mi?

Siz dilediğiniz kadar "sağlığa zararlıdır" deyin... Türkiye'de sigara tüketimi ve buna bağlı ekonomik kayıplar son 10 yılda tırmanışa geçerek rekor seviyelere ulaşmış durumda. Dumansız hava sahası uygulamalarıyla geçmiş yıllarda sağlanan kısmi düşüş eğilimleri, yerini yeniden güçlü bir artış trendine bırakmış; tüketilen sigara adedi ile harcanan para miktarı muazzam boyutlara ulaşmış bulunuyor.

Resmî veriler ve tütün sektörü istatistiklerine göre, Türkiye'de yıllık sigara tüketimi son 10 yılda istikrarlı bir şekilde artış göstererek yıllık 150 milyar adedin üzerine çıkmış durumda. Ne o, şaşırmadınız mı? Sadece 2024 yılında bu rakam 151,5 milyar adede kadar yükseldi. Bu miktar, yaklaşık 7,5 milyar paket sigaraya denk geliyor.

Ekonomik Fatura ve Görünmeyen Maliyetler

Türkiye'de yaklaşık 15 milyon aktif sigara kullanıcısı bulunuyor. Bu bireylerin tütüne doğrudan harcadığı para ile bağımlılığın ülke ekonomisine getirdiği toplam yük milyarlarca doları buluyor. Güncel verilere göre, ailelerin sadece doğrudan sigara satın almak için cebinden çıkan para yıllık yaklaşık 15 milyar dolar seviyesinde.

Tabii iş parayı vermekle bitmiyor. Sigara tüketiminin neden olduğu sağlık harcamaları, iş gücü kaybı ve erken ölümler gibi yan faktörler de eklendiğinde, tütün bağımlılığının Türkiye ekonomisine yıllık toplam maliyeti yaklaşık 24 milyar dolara ulaşıyor. Sigara içenlerin büyük bir keyifle havaya savurduğu dumanın maliyeti hiç de az değil. Sadece son 10 yılda sigaraya harcanan toplam paranın yüz milyarlarca lirayı geride bıraktığını söylersek, dumanın ne kadar pahalı olduğu daha net anlaşılır.

Bir Statü Göstergesi mi, İnatlaşma mı?

Ama her nedense bu acı tablo anlaşılmaz bir boyuta ulaşmış durumda. Birçok içici için sigara içmek artık sıradan bir alışkanlık değil, adeta bir statü meselesi. Anlamsız bir başkaldırı, inatlaşma veya kendini ifade etme biçimi...

Türkiye, Avrupa genelinde en yüksek sigara içme oranına sahip ülkelerin başında geliyor. Ülkedeki aktif kullanıcıların durumuna bakıldığında; erkeklerin yaklaşık %40-41'i, kadınların ise %15-17'si düzenli olarak sigara kullanıyor. Ancak son 10 yıldaki en endişe verici trend, kadınlar arasındaki sigara içme oranının erkeklere kıyasla çok daha hızlı artış göstermesi.

 

Tüketimin tepe noktası ise 25-44 yaş aralığı. Bu yaş grubundaki yetişkinlerin neredeyse yarısı aktif içici. Özellikle bu kesimin en dikkat çeken sosyal ritüeli; sigara paketini, cep telefonunu, cüzdanı ve araba anahtarını bir arada taşıyıp bir yere oturduklarında masanın üzerine serpiştirmeleri. Üst düzey marka değerine sahip bu objeler, masa üzerinde adeta görünmez bir statü rekabetine dönüşüyor.

Tedavi Polikliniklerinden Hastane Tuvaletlerine

Sağlık Bakanlığı ve SGK bütçesinden her yıl milyarlarca liranın akciğer kanseri, KOAH, kalp-damar hastalıkları ve inme gibi kronik rahatsızlıkların tedavisine harcandığını bilmeyen yoktur. Bu hastalıkların ilaç, yoğun bakım, cerrahi müdahale ve kemoterapi süreçleri sağlık sisteminin sırtındaki en büyük yüklerden biri.

Ama bundan da acısı; sigara yüzünden bu tedavileri gören hastaların, polikliniklerin hemen kapısında ya da ameliyat ertesi hastane tuvaletlerinde sigara tüttürmeye devam etmesi. Lakin işin en kara mizah yanı, o hastaları uyarması gereken doktorların da aynı alışkanlığa sahip olması.

Küresel Ligde Neredeyiz?

Bu pahalı alışkanlık ve statü arayışı neticesinde Türkiye, yaklaşık %29,4'lük genel sigara içme oranıyla dünyada 12. sırada yer alıyor. Az başarı değil yani; malum, en son dünya kupasında 40. sırada falandık!

Bu noktaya kolay gelinmedi elbette. Türkiye, 2008-2012 yılları arasında Dünya Sağlık Örgütü’nün tüm tütün kontrol önlemlerini (MPOWER kriterleri) en üst seviyede uygulayan dünyadaki ilk ülke unvanını alarak büyük bir başarı göstermişti. Peki ne oldu da bu durum tersine döndü? Mesela o dönem başarı getiren uygulamalar niye gevşetildi?

Son söz olarak; Türkiye kâğıt üzerinde dünyanın en sıkı tütün karşıtı yasalarına ve en yüksek vergi oranlarına sahip ülkelerinden biri olsa da; sahadaki denetim yetersizlikleri, el altından yayılan alternatif ürünler ve fiyatların alım gücüne göre erişilebilir kalması rekorların kırılmasını engelleyemedi. Buna bir de politik ve kültürel itiraz odaklarının sigarayı bir tepki aracına dönüştürmesini ekleyin; sonuç ortada.

KARA LASTİK VEYA KÖSELE GİYDİNİZ Mİ?

Arnavutluk Devlet Başkanı'nın uluslararası resmî toplantılarda beyaz spor ayakkabı giymesini hatırlarsınız. Giyim kuşam kurallarına sıkı sıkıya bağlı Avrupa basını için bu görüntü bir hayli yadırgatıcı ve utanç verici bulunmuştu.

Oysa biz bu görüntüyü hiç yadırgamadık. Çünkü yediden yetmiş yediye artık ülkece hepimiz spor ayakkabı veya sneaker giyiyoruz.

Pençe Yapılan Günlerden Sneaker Çılgınlığına

Bir zamanlar kösele ayakkabı giyilir, tabanı eskiyince mahallenin ayakkabıcısına götürülüp "pençe" yaptırılırdı. Yarım ve bütün pençe çeşitleri mahalle esnafının en aşina olduğu terimlerdi. Sümerbank ayakkabıları kalitenin zirvesiydi ve seçkin kesime hitap ederdi. Zamanla değişen zevkler ve trendler karşısında o köklü fabrikaların bir kısmı kapanırken, bir kısmı da zamana ayak uydurmak zorunda kaldı.

Artık ayakkabı denince aklımıza hakiki deriden parlak kunduralar gelmiyor. Hatta bir dönemin yoksulluk simgesi olan "kara lastik" ayakkabılar bile unutuldu, tarihe karıştı. Şimdi toplumun her kesimi orijinal veya sahte spor ayakkabı giyiyor.

Rakamlarla Türkiye'nin Ayakkabı Tüketimi

Türkiye'de yıllık toplam ayakkabı tüketimi 280 ila 295 milyon çift arasında değişiklik gösteriyor. Sektör analizlerine göre, ülkedeki toplam spor ekonomisinin yaklaşık %60’ını sadece ayakkabı satışları oluşturuyor. Bu doğrultuda, Türkiye genelinde yılda ortalama 80 milyon çiftten fazla spor ayakkabısı satıldığı tahmin ediliyor. Yani nüfusumuzun neredeyse her bireyi yılda en az bir çift spor ayakkabı alıyor.

Son 10 yılda bu ivmenin artmasının en büyük sebebi, spor ayakkabıların sadece spor salonlarında değil; gündelik hayatta, plazalarda ve ofis stilinin vazgeçilmez bir parçası haline gelmesi. Özellikle pandemiden bu yana konfor odaklı giyim tarzı kalıcılaştı.

Taklit Ürün Pazarı ve E-Ticaretin Rolü

Ne var ki, bu devasa tüketimin önemli bir kısmını sahte ve taklit ürünler oluşturuyor. Türkiye, tekstil ve ayakkabı sahteciliğinde ne yazık ki üst sıralarda yer alıyor.

Sektör temsilcilerinin saha analizlerine göre, piyasada dönen her 10 spor ayakkabıdan yaklaşık %35 ila %45'i "çakma", "replika" veya "A++ kalite" etiketiyle alıcı buluyor. Bu pazarın en büyük sıçrama yaptığı alan ise e-ticaret. Günümüzde taklit ayakkabı satışlarının %40'tan fazlası internet kanalları üzerinden gerçekleşiyor. Kendini "yetkili satıcı" gibi gösteren ya da sahte barkodlar kullanan satıcılar, tüketicilere orijinal fiyatının biraz altında imitasyon ürünler pazarlıyor. Tabii bunda orijinal markaların gümrük vergileri ve döviz kuru nedeniyle Avrupa'ya kıyasla Türkiye'de çok daha pahalıya satılmasının da (örneğin Avrupa'da 100 dolar olan bir modelin bizde 170 dolara satılması) payı büyük. Tüketici bilerek ya da bütçesi elvermediği için bu mecralara yöneliyor.

Pazarlama araştırmalarına göre, sneaker dendiğinde Türkiye'de en çok tercih edilen küresel markalar listesinin başında Adidas (%49) ve Nike (%46) geliyor; onları Skechers ve New Balance takip ediyor. Yerli cephede ise Kinetix ve Lumberjack gibi ekonomik modeller, geniş halk kitlelerine hitap etmeleri sayesinde adet bazında zirveyi kimseye kaptırmıyor.

YAMYAM OLMAK NEDİR?

Ülkemizde herkesi şaşkına çeviren bir doyumsuzluk ve yamyamlık düzeni yaşanıyor.

Yamyamlığın sağı solu, partisi, inancı veya siyasal görüşü olmaz. Yamyamlık sadece açlıkla ya da doymamakla da açıklanamaz.

Yamyamın gözü doymaz, midesi doymaz, yüreği doymaz; en kötüsü vicdanı artık ses vermez. Yamyam hep açtır, doyumsuzdur.

Yamyamda utanma, arlanma, sıkılma duygusu çoktan buharlaşmıştır. Öylesine arsızdır ki, yargılandığı mahkemeye çıkarken milyonluk saatler, lüks gözlükler takar. Kendi yuttuklarına bakmadan, başkalarının bir lokmasına laf atacak kadar yüzsüzleşebilir.

Çiğnemeden yutar, öğütmesini bilmez. Ve ne yazık ki, bu zihniyet asla iflah olmaz.

KURTULUN ARTIK ŞU SENDROMDAN!

Kurtulun artık şundan, şu sendromdan. Bırakın şu illeti, bırakın o "ne dediler, ne diyorlar, ne derler" hastalığını.

Başkalarının bizimle ilgili yaptığı değerlendirmelere, hakkımızda söylenenlere karşı inanılmaz bir takıntımız var. En ufak bir eleştiride işi gücü bırakıp dedikodulara laf yetiştirmeye çalışıyoruz. Özellikle devlet yönetimindekiler, haklı ve yapıcı eleştirileri bir yana bırakıp bu "diyorlar, derler, dediler" kısıır döngüsüyle vakit harcıyorlar.

Ben buna Nasrettin Hoca Sendromu diyorum.

Bilirsiniz; Hoca almış yanına oğlunu, binmişler eşeğe yola koyulmuşlar. Bir süre sonra onları gören biri, "Yazık değil mi, iki kişi binmişsiniz zavallı eşeğe!" demiş. Hoca hak vermiş, oğlunu indirmiş. Bir süre öyle gitmişler. Derken başkaları çıkmış karşısına: "Yazıklar olsun! Kocaman adam, bir de hoca... Kendisi rahatça eşeğin üstünde, çocuk yayan yürüyor."

Hoca bakmış, haklılar. İnmiş aşağıya, bu kez oğlunu bindirmiş sırtına. Ama bu sefer de çevredekiler homurdanmış: "Aptal hoca, kendi yürüyor çocuk keyif sürüyor."

Yani demem o ki, demişler de demişler. Hoca bakmış ki ne yapsa insanlara yaranamayacak, oğlunu da indirmiş aşağıya, ikisi de düşmüşler eşeğin önünde yola. Dönmüş oğluna demiş ki: "Bak oğul, şimdi buna da konuşacaklar, laf edecekler. Ama hiç takılma. Bırak adımız deliye çıksın, biz kendi yolumuza bakalım."

Beyler, yöneticiler; bırakın artık bu sendromu! Aptal saptal sözlere, "o ne dedi, bu ne yazdı" telaşına düşüp enerji tüketmeyin. Biraz deli olun, el alemin diline takılmayın. Ama boynunuzdaki o Nasrettin Hoca Sendromundan da artık kurtulun!

 

KÜTÜPHANEMDEN

HAYY BİN YAKZAN 

İBN TUFEYL

Robinson Crusoe hikayesini bilirsiniz; ıssız bir adada tek başına hayatta kalma mücadelesi veren o ünlü adamın romanını... Peki ya Hayy Bin Yakzan'ı bilir misiniz?

Daniel Defoe, 1719'da yayımladığı Robinson Crusoe romanını kaleme alırken, Endülüslü filozof İbn Tufeyl tarafından 12. yüzyılda yazılan ve dünya edebiyatının ilk felsefi romanı kabul edilen "Hayy Bin Yakzan" (Dirinin Oğlu) adlı eserden doğrudan esinlenmişti. Bütün edebiyat tarihçileri ve yazarlar bu konuda hemfikirdir. Sadece Defoe değil; Hayy bin Yakzân, İslam alimlerinin ürettiği nice eser gibi önce 1671'de Edward Pococke tarafından Latinceye, ardından 1708'de Simon Ockley tarafından İngilizceye çevrilmiş ve Batı Aydınlanma felsefesinin adeta entelektüel kaynağı olmuştur. Defoe'nun bu kitabı okuduğu ve dönemin İngiliz edebiyat çevrelerinde çok popüler olduğu tarihi bir gerçektir.

 

Avrupalı edebiyatçılar her ne kadar "Defoe esinlenmiştir, bu kültürel bir uyarlamadır" diyerek konuyu hafifletmeye çalışsa ve ıssız ada maceralarına "Robinsonad" deseler de, bu türün ilk ve hakiki örneği Hayy bin Yakzân'dır. Defoe bildiğiniz intihal yapmış, Batılılar da "Robinsonad" etiketiyle bu edebi türü kendi malları gibi sahiplenmişlerdir.

İki Eserin Kıyaslaması: Hayy ve Robinson

Eserde, ekvatordaki ıssız bir adada bir sandığın içinden çıkan bebek Hayy'ı, annesi olmadığı için bir ceylan emzirip büyütür. Hayy hiçbir insanla ve toplumla karşılaşmadan yetişir. Elli yıllık ömrü boyunca doğayı, hayvanları, bitkileri, ateşi ve gökyüzünü gözlemler; deneyler ve saf akıl yürütmelerle fizik, biyoloji ve felsefi gerçekleri tek başına keşfeder. Hiçbir dini öğreti almadan, yalnızca tefekkürü sayesinde evrenin bir yaratıcısı olduğunu kavrar. Zamanla komşu adadan gelen sufi Absal ile tanışır. İkilinin sohbetlerinde, Hayy'ın akıl ve gözlemle ulaştığı evrensel hakikatler ile Absal'ın vahye dayalı inancının birebir örtüştüğü görülür.

Robinson Crusoe’da ise kahramanımız bir gemi kazası sonucu adaya düşer; yanında İncili, denizden kurtardığı malzeme sandıkları vardır. Bir süre sonra adada bulduğu siyahi Cuma’yı eğitir, onu hizmetkarı yapar ve kendi dinini öğretir.

Defoe, "ıssız adada doğayla mücadele ve akılla medeniyet kurma" iskeletini İbn Tufeyl'den almış ancak hikâyeyi 18. yüzyıl İngiltere’sinin sömürgeci değerlerine göre yeniden şekillendirmiştir. Başka bir deyişle; İbn Tufeyl'in doğayla bütünleşen mistik filozofu Hayy, Robinson Crusoe şahsında doğaya hükmeden, rasyonel ve sömürgeci Batılı insan tipine dönüştürülmüştür. Hayy, Absal ile eşit düzeyde dostluk kurarken; Robinson, Cuma’ya köle muamelesi yapar. Hayy maddi dünyayı elinin tersiyle itip adasına dönerken, Robinson adada zenginleşip İngiltere’ye dönerek ticaretine devam eder.

Geciken Türkçe Çeviri

Hayy bin Yakzan alegorik bir öyküdür ve bu gelenek İslam dünyasında İbn Sina ile başlamıştır. Her ne kadar pek çok benzer öykü yazılsa da, zirve kabul edilen bu eser 14. yüzyıldan itibaren Avrupa dillerine defalarca çevrilmiştir. Dünyayı sarsan bu başyapıtın Türkçe'ye kazandırılması ise oldukça geç kalmıştır: Eserten ilham alan Robinson Crusoe okullarda okutulup defalarca basılırken, Hayy Bin Yakzan ilk kez 1923'te Türkçe'ye çevrilecek, kitap olarak raflara çıkması ise 1985 yılını bulacaktı.

En kısa sürede tekrar burada buluşabilmek ümidiyle.

Sarper SAN

Yorum Ekle
Adınız :
Başlık :
Yorumunuz :

Dikkat! Suç teşkiledecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

sanalbasin.com üyesidir

ANA HABER GAZETE
www.anahaberyorum.com
İşin Doğrusu Burada...
İLETİŞİM BİLGİLERİMİZ
BAĞLANTILAR
KISAYOLLAR
anahaberyorum@hotmail.com
0312 230 56 17
0312 230 56 18
Strazburg Caddesi No:44/10 Sıhhiye/Çankaya/ANKARA
Anadolu Eğitim Kültür ve Bilim Vakfı
Anadolu Ay Yayınları
Ayizi Dergisi
Aliya İzzetbegoviç'i
Tanıma ve Tanıtma Etkinlikleri
Ana Sayfa
Yazarlarımız
İletişim
Künye
Web TV
Fotoğraf Galerisi
© 2022    www.anahaberyorum.com          Tasarım ve Programlama: Dr.Murat Kaya