Bir medeniyet, önce kendisine şu soruyu sorar: Ben kimim?

Bu soruya cevap veremeyen toplumlar, ikinci soruyu başkalarına sordururlar: Sizi kim yönetecek?

İşte bütün hukuk tartışmalarının başlangıç noktası burasıdır. Hukuk, yalnız mahkeme salonlarında konuşulan teknik bir disiplin değildir. Hukuk; bir milletin insan anlayışını, varlık tasavvurunu, ahlâkını ve devlet fikrini içinde taşıyan en büyük medeniyet belgesidir. Kanun maddeleri, görünürde kâğıda yazılmış cümlelerdir; gerçekte ise bir medeniyetin vicdanıdır.

Bugün Müslüman dünyanın yaşadığı kriz yalnız ekonomik değildir; yalnız siyasî de değildir. Esas kriz, medeniyet krizidir. Çünkü medeniyetini kaybeden toplum, önce kavramlarını kaybeder. Kavramlarını kaybeden ise sonunda kendisini başkalarının kelimeleriyle tarif etmeye başlar.

Bugün "hukuk", "özgürlük", "adalet", "egemenlik", "insan hakları" gibi kavramlar hemen herkes tarafından kullanılmaktadır. Fakat bu kavramların beslendiği kaynak aynı değildir. Aynı kelime, farklı medeniyetlerde bambaşka anlamlar taşır. İşte asıl problem de burada başlar.

Her hukuk sistemi, insanı nasıl gördüğüne göre şekillenir.

İnsanı yalnız biyolojik bir varlık olarak gören anlayış ile onu ruh, akıl, vicdan ve sorumluluk sahibi bir emanet taşıyıcısı olarak gören anlayışın ortaya koyacağı hukuk elbette aynı olmayacaktır.

Birincisi düzen kurar.

İkincisi adalet arar.

Düzen ile adalet aynı şey değildir.

Tarih boyunca nice devletler kusursuz bir bürokrasi kurmuş, mükemmel kanunlar hazırlamış, güçlü ordular yetiştirmiştir. Buna rağmen yıkılmışlardır. Çünkü devletleri ayakta tutan yalnız güç değildir. Gücü meşru kılan ilkedir. İlkesini kaybeden iktidar, büyüse bile çökmeye mahkûmdur.

Medeniyetler, önce hakikati tanımlar; hukuk ise o hakikatin toplumsal hayata tercümesidir.

İnsan aklı büyük bir nimettir; fakat mutlak değildir. İnsan bilir; ama her şeyi bilemez. Görür; ama her tarafı göremez. Hükmeder; ama her hükmü adalet olmayabilir. Bunun içindir ki insanlık tarihi, sürekli değişen hukuk sistemlerinin tarihidir. Dün doğru kabul edilen birçok ilke bugün terk edilmekte; bugün alkışlanan birçok uygulama yarın eleştirilmektedir.

Bu değişkenlik, insanın eksikliğinin tabiî sonucudur.

İşte tam burada ilahî vahiy farklı bir iddiada bulunur.

Hakikatin kaynağı, zamanın ruhu değil; zamanı yaratan iradedir.

Bu bakış açısı hukuku yalnız toplumsal uzlaşmanın ürünü olmaktan çıkarır; onu ahlâkın, hikmetin ve sorumluluğun zemini hâline getirir.

İslam hukuk düşüncesinin en dikkat çekici tarafı da budur. Hukuku yalnız suç-ceza ilişkisine indirgemez. Hukuk; insanın Rabbine, ailesine, komşusuna, topluma, tabiata ve kendi vicdanına karşı sorumluluklarını birlikte ele alır. Böylece hukuk, yalnız mahkemenin konusu olmaktan çıkar; hayatın tamamını kuşatan bir ahlâk düzenine dönüşür.

Bugünün dünyasında hukuk giderek daha teknik bir alan hâline geliyor. Binlerce sayfalık mevzuatlar hazırlanıyor. Uluslararası sözleşmeler çoğalıyor. Buna rağmen adalet talebi azalmıyor. Çünkü adalet, yalnız kanunun varlığıyla değil; kanunun dayandığı değerlerle mümkündür.

Bir kanun meşru olabilir.

Fakat her meşru görünen şey haklı olmayabilir.

Kanun, gücün emrine girdiğinde hukuk olmaktan çıkar.

Adalet ise hiçbir gücün memuru değildir.

Modern çağın en büyük yanılgılarından biri, insanı kendi kendisinin nihai ölçüsü hâline getirmesidir. Oysa insanın ölçü olduğu yerde ölçüler sürekli değişir. Değişen ölçüler ise kalıcı medeniyet kuramaz.

Kalıcı olan, hakikattir.

Hakikat ise çoğunlukla belirlenmez.

Keşfedilir.

İşte bu sebeple İslam medeniyeti, hukuku yalnız yönetme sanatı olarak değil, hakikate teslimiyetin toplumsal tezahürü olarak değerlendirmiştir. Devlet de bu hakikatin koruyucusu olmakla yükümlüdür. Devletin görevi hakikati üretmek değil; ona uygun bir adalet düzenini tesis etmektir.

Bugün üzerinde yeniden düşünülmesi gereken mesele budur.

Batı'nın hukuk tarihini öğrenmek elbette önemlidir. Fakat kendi medeniyetimizin hukuk felsefesini unutarak başka medeniyetlerin kavramlarıyla kendimizi inşa etmeye çalışmak, kökü kesilmiş bir ağacın meyve vermesini beklemeye benzer.

Bir millet, hafızasını kaybettiği gün sömürgeleşmeye başlar.

Sömürgeleşme bazen toprakla olmaz.

Kelimelerle olur.

Önce kavramlar değişir.

Sonra hükümler.

En sonunda insanın kendisi değişir.

İşte bunun için hukuk tartışmaları yalnız hukukçuların meselesi değildir. Bu mesele aynı zamanda tarihçilerin, ilahiyatçıların, filozofların, sosyologların ve bütün bir toplumun meselesidir. Çünkü hukuk, bir milletin kendisini nasıl gördüğünün aynasıdır.

Adalet, hiçbir çağda eskiyen bir değer değildir.

Eskiyen, adaleti kendi menfaatine göre yorumlayan zihniyetlerdir.

Bugün insanlık yeni bir medeniyet bunalımının içindedir. Teknoloji büyümüş, iletişim hızlanmış, sermaye küreselleşmiş; fakat insanın iç dünyası aynı ölçüde daralmıştır. Bilgi çoğalmış, hikmet azalmıştır. Kanun artmış, güven eksilmiştir.

Bu tablo bize şunu göstermektedir:

Mesele daha fazla kanun yapmak değildir.

Mesele, hukuku yeniden ahlâkla buluşturmaktır.

Mesele, gücü hukukun üstüne çıkarmak değil; hukuku hakikatin hizmetine vermektir.

Bir medeniyet, kendi hakikatine yaslandığı ölçüde ayakta kalır.

Kendi hakikatinden utanan toplumlar ise başkalarının tarihini ezberler, başkalarının kavramlarını tekrarlar, başkalarının krizlerini ithal eder.

Oysa her büyük medeniyet, önce kendi kökleri üzerinde yükselmiştir.

Bugün de ihtiyaç duyulan şey geçmişi olduğu gibi tekrar etmek değildir. İhtiyaç duyulan, kendi medeniyetimizin adalet fikrini, insan anlayışını ve hukuk tasavvurunu çağın meseleleriyle yeniden buluşturmaktır.

Çünkü hukuk yalnız devleti ayakta tutmaz.

Hukuk, önce insanı ayakta tutar.

İnsanı ayakta tutamayan hiçbir sistem, devleti de uzun süre ayakta tutamaz.

Medeniyetler ordularıyla değil, adaletleriyle yaşarlar.

Adalet ise hakikatten uzaklaştığı gün, yalnız mahkemeler değil; toplumun vicdanı da sessizleşir.

Hukukun Dirilişi, Medeniyetin Dirilişidir

Bir toplumun çöküşü, şehirlerinin yıkılmasıyla başlamaz.

Önce kelimeler yorulur.

Sonra kavramlar anlamını kaybeder.

Ardından vicdan susar.

Vicdan sustuğunda ise kanun konuşmaya başlar; fakat artık adalet değil, yalnızca güç işitilir.

İnsanlık uzun zamandır hukuku yeniden yazıyor. Fakat kendisini yeniden okuyamıyor. Kanunlar çoğalıyor, mahkemeler büyüyor, uluslararası metinler genişliyor; buna rağmen insanın kalbindeki adalet arzusu dinmiyor. Çünkü adalet, yalnız maddelerin sıralanışı değildir. Adalet, insanın yaratılışına uygun bir düzenin adıdır.

Her medeniyet önce kendi insanını tarif eder; sonra hukukunu kurar.

İnsanı yalnız maddeden ibaret gören bir medeniyet, hukuku da yalnız dış davranışları düzenleyen bir araç hâline getirir. Fakat insanı ruhuyla, vicdanıyla, emanetiyle ve sonsuzluk arayışıyla birlikte gören bir medeniyet, hukuku ahlâkın ayrılmaz parçası kabul eder.

Bugün yaşadığımız kriz, kanun eksikliği değildir.

Hakikat eksikliğidir.

Hakikatle bağını koparan hukuk, zamanla yalnız prosedüre dönüşür. Oysa prosedür düzen kurabilir; fakat ruh inşa edemez. Ruhunu kaybeden toplumlar ise en mükemmel kurumlara sahip olsalar bile içten içe çözülmeye başlar.

Medeniyet, taşla kurulmaz.

Medeniyet, insanın iç dünyasında doğar.

İç dünyasını kaybeden toplum, dış dünyasını ne kadar büyütürse büyütsün, sonunda kendi ağırlığını taşıyamaz.

Bunun için hukuk, yalnız devletin meselesi değildir. Hukuk, insanın kendisiyle yaptığı ahdin toplumsal şeklidir. İnsan, önce kendi vicdanında adaleti kabul eder; sonra onu hayatına taşır. Vicdanın reddettiğini kanun uzun süre ayakta tutamaz.

Modern dünyanın en büyük yanılgısı, insanın sınırlı bilgisini mutlak ölçü kabul etmesidir. Oysa insan, bilgisi kadar yanılgıya da açıktır. Gücü kadar zayıftır. İradesi kadar arzularının etkisi altındadır. Bu sebeple yalnız insan iradesine dayanan her düzen, zaman içinde yeni düzenlemelere ihtiyaç duyar. Çünkü değişen insan, kendi yaptığı sistemi de sürekli değiştirmek ister.

Hakikat ise değişerek hakikat olmaz.

O, keşfedilir; icat edilmez.

İşte vahyin hukuk anlayışı burada farklı bir ufuk açar. Hukuku yalnız insanlar arasındaki ilişkinin zemini olarak değil, insanın Yaratıcısıyla kurduğu bağın da yeryüzündeki tezahürü olarak görür. Böylece hukuk, korkunun değil sorumluluğun; zorlamanın değil emanetin dili olur.

Bir devletin gerçek kudreti, vatandaşlarının ondan korkmasında değil, ona güvenmesindedir.

Güven ise yalnız güçten doğmaz.

Adaletten doğar.

Adalet de yalnız hüküm vermek değildir.

Her hükmü, hakikatin terazisinde tartabilmektir.

Bugün yeniden ihtiyaç duyduğumuz şey, geçmişin şekillerini bugüne taşımak değildir. İhtiyacımız olan, medeniyetimizin adalet fikrini yeniden diriltmektir. Çünkü diriliş, önce düşüncede başlar. Sonra ahlâkta kök salar. Ardından hukukta görünür hâle gelir.

Bir toplum kendi hakikatini unuttuğunda, başkalarının kavramlarıyla yaşamaya başlar. Önce dili değişir. Sonra ölçüleri. En sonunda kendisine yabancılaşır. Yabancılaşan insan ise ne kadar gelişirse gelişsin, içindeki boşluğu dolduramaz.

Medeniyet, insanın kendisine dönüş yolculuğudur.

Hukuk da bu yolculuğun pusulasıdır.

Pusula yönünü kaybederse, en güçlü gemiler bile sahile ulaşamaz.

Bugün Müslüman dünyanın önündeki asıl mesele, yalnız siyasî veya ekonomik bir çıkış yolu bulmak değildir. Asıl mesele, hakikat ile yeniden bağ kurmaktır. Çünkü hakikatin bulunmadığı yerde adalet, adaletin bulunmadığı yerde güven, güvenin bulunmadığı yerde ise kalıcı medeniyet kurulamaz.

Her diriliş, insanın kalbinde başlar.

Kalbi dirilen insanın vicdanı dirilir.

Vicdanı dirilen toplumun hukuku dirilir.

Hukuku dirilen medeniyet ise yeniden tarih kurar.

İnsanlık, belki de bugün en çok buna muhtaçtır:

Kanunların çoğalmasına değil, adaletin yeniden anlam kazanmasına…

Çünkü hukuk dirildiğinde yalnız devlet değil, insan da yeniden ayağa kalkacaktır.

Selam ve dua ile.