Bugün insanlık tarihin hiçbir döneminde sahip olmadığı kadar bilgiye, teknolojiye ve imkâna sahip. Fakat aynı insanlık, belki de hiç olmadığı kadar büyük bir anlam krizinin içerisinde. Haberleşiyoruz ama birbirimizi anlayamıyoruz; çoğalıyoruz ama yalnızlaşıyoruz; tüketiyoruz ama tatmin olmuyoruz; bilgiye ulaşıyoruz fakat hikmete yaklaşamıyoruz.
Asıl mesele tam da burada başlıyor: İnsan ilerlerken insanlığını kaybedebilir mi?
Kanaatimce çağımızın en büyük problemi teknoloji eksikliği değil, istikamet eksikliğidir. Çünkü insanın elindeki araçlar büyüdükçe, o araçları hangi amaç için kullanacağı sorusu daha da önemli hâle geliyor. Yapay zekâdan biyoteknolojiye, dijital dünyadan şehirleşmeye kadar önümüzde duran bütün büyük meselelerin merkezinde aslında tek bir soru var: Nasıl bir insan ve nasıl bir dünya istiyoruz?
Bu sorunun cevabı olmadan medeniyet kurulamaz.
Medeniyet, yalnızca büyük binalar yapmak, güçlü ekonomiler kurmak, yollar ve köprüler inşa etmek değildir. Bunlar medeniyetin araçlarıdır. Medeniyetin asıl kurucu unsuru, insana, hayata, bilgiye, adalete, tabiata ve geleceğe dair sahip olunan dünya görüşüdür.
Çünkü her medeniyet önce bir insan tasavvuru ortaya koyar.
Müslüman için insan, başıboş bırakılmış bir varlık değildir. Dünyaya tesadüfen gelmiş, yalnızca tüketmek, kazanmak ve haz almak için yaşayan bir canlı hiç değildir. İnsan; yaratılmışlığının farkında olan, Rabbine karşı sorumluluk taşıyan, yeryüzünde emanet bilinciyle yaşayan ve yaptıklarının hesabını vereceğini bilen bir varlıktır.
O hâlde bir Müslümanın dünyaya gelişinin, yaşayışının ve ölümünün arasında kopukluk yoktur. Doğum bir başlangıç, hayat bir imtihan, ölüm ise son değil; hesap ve ebediyetin kapısıdır.
Bu anlayış, insanın dünyaya bakışını kökten değiştirir.
İnsan kendisini dünyanın sahibi değil, emanetçisi olarak görür. Gücü tahakküm için değil adalet için kullanır. Bilgiyi üstünlük kurmak için değil hakikati aramak için edinir. Serveti yığmak için değil paylaşmak ve imar etmek için değerlendirir. Şehri yalnızca beton yığını değil, insanın ruhunu da biçimlendiren bir mekân olarak görür.
İşte medeniyet tam burada başlar.
Fakat bugün sadece kurumlarımız değil, kavramlarımız da kuşatma altında. Ne söylediğimizi biliyor gibi görünüyoruz; fakat kullandığımız kavramların ne anlama geldiğini çoğu zaman yeniden düşünmüyoruz. Özgürlük, ilerleme, kalkınma, birey, başarı, modernlik, refah ve hatta medeniyet gibi kavramlar bize hazır kalıplar hâlinde sunuluyor.
Oysa kavramlarını kaybeden toplum, zamanla kendi düşünme kabiliyetini de kaybeder.
Bu yüzden mesele sadece geçmişi bilmek değildir. Mesele, geçmişin içinden geleceği kurabilecek bir zihniyet ve şahsiyet çıkarabilmektir.
Geçmişe nostaljiyle bakmak medeniyet kurmaz. Geçmişi küçümsemek de kurmaz. Yapılması gereken, kendi medeniyet birikimimizi romantikleştirmeden fakat mahkûm da etmeden yeniden okumaktır.
İlimi irfanla, bilgiyi hikmetle, gücü adaletle, özgürlüğü sorumlulukla, ekonomiyi ahlakla, teknolojiyi insanlıkla buluşturabilecek yeni bir düşünce dili kurmak zorundayız.
Çünkü medeniyet önce insan yetiştirir, sonra kurumlar kurar.
Bugün belki de en fazla ihtiyaç duyduğumuz şey budur: Sadece diploma sahibi değil, istikamet sahibi; sadece bilgi biriktiren değil, bilgiyi anlamlandıran; sadece meslek sahibi değil, mesuliyet sahibi; sadece dünyayı değiştirmek isteyen değil, önce kendisini inşa edebilen insanlar…
Bir medeniyetin geleceği üniversitelerinin, fabrikalarının veya teknolojik kapasitesinin büyüklüğü kadar, yetiştirdiği insanın derinliğiyle ölçülür.
Yeni çağın en büyük sınavı da budur.
Yapay zekâ insanın yerine ne kadar geçecek?
Makineler ne kadar akıllanacak?
Şehirler ne kadar büyüyecek?
Ekonomiler ne kadar gelişecek?
Bütün bu soruların üzerinde duran daha büyük bir soru var:
İnsan, bütün bunların içerisinde insan olarak kalabilecek mi?
Mesele teknolojiye sahip olmanın yanında, teknolojinin insanı sahiplenmesine izin vermemektir.
Mesele güçlü olmanın yanında, gücün karşısında adaleti ayakta tutabilmektir.
Mesele dünyayı değiştirmenin yanında, dünyayı değiştirecek insanı önce değiştirebilmektir.
Bugün bize gereken şey, geçmişin hatıralarıyla avunan bir medeniyet romantizmi değil; kendi köklerinden beslenerek geleceğe yürüyebilen canlı bir medeniyet şuurudur.
Çünkü medeniyet, geçmişte bırakılmış ihtişamlı bir miras değil; her neslin yeniden kurmak zorunda olduğu bir emanettir.
Ve belki de bütün mesele şu cümlede düğümleniyor:
Dünyayı büyütmek başka şeydir, insanı büyütmek başka. İnsan küçülüyorsa, kurduğunuz medeniyet ne kadar büyürse büyüsün, aslında küçülüyorsunuz demektir.
Medeniyetin gerçek ölçüsü de tam burada başlar:
İnsanı ne kadar insan kılabildiğinizde.
Selam ve dua ile.