İnsan, inandığı hakikati hayatına mı yön verici kılıyor, yoksa kendi isteklerine uydurmak için mi değiştiriyor?
Bir toplumun çöküşü her zaman büyük olaylarla, meydanlarda yükselen sloganlarla başlamaz. Bazen kutsal sözler dillerden düşmez, dinî kavramlar her yerde duyulur, inanç adına konuşanların sayısı artar. Fakat bütün bunların ortasında doğruluk, adalet, merhamet ve ahlâk hayatın dışına itilir. İşte asıl tehlike de burada başlar: Din unutulmaz ama yaşanmaktan uzaklaşır.
Bugün üzerinde düşünmemiz gereken mesele, ne kadar dinî konuştuğumuzdan önce, konuştuğumuz dinin hayatımıza ne kadar yön verdiğidir. Çünkü inanç, yalnızca dille söylenen bir söz değildir. İnsan, çıkarıyla hakikat karşı karşıya geldiğinde hangi tarafta durduğuyla da inancının gerektirdiği sorumlulukla yüzleşir.
Kur’an-ı Kerim bu çelişkiye asırlar öncesinden dikkat çeker:
“Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap gerektiren bir iştir.” (Saf, 61/2-3).
Bu ayet, söz ile davranış arasındaki uçuruma açık bir uyarıdır. Başkalarına doğruluğu anlatırken kendisi haksızlık yapan, adaleti savunurken çıkarına göre davranan, ahlâkı överken menfaati uğruna ilkelerinden vazgeçen insan, önce kendi tutumunu sorgulamalıdır.
Çünkü hakikatin değeri, onu ne kadar yüksek sesle savunduğumuzla değil, kendi çıkarımıza aykırı düştüğünde ona ne kadar bağlı kaldığımızla ölçülür.
NEFSİN İSTEDİĞİ DEĞİL, HAKİKATİN GEREKTİRDİĞİ
İnsanın en zor mücadelesi çoğu zaman dışarıdaki insanlarla değil, kendi içindeki isteklerle yaşanır. Makamını kaybetmek istemeyen, kazancının azalmasından korkan, çevresinin onayını yitirmekten çekinen insan, bazen hakikati savunmak yerine kendi çıkarlarına uygun bir anlayış geliştirmeye yönelir.
Böylece ölçü değişir. İnsan, hayatını inancının ilkelerine göre düzenlemek yerine inancını kendi hayatının rahatına göre yorumlamaya başlar.
Oysa Kur’an, insanın kendi aleyhine bile olsa adaletten ayrılmamasını emreder. Nisa suresinin 135. ayetinde müminler, kendi aleyhlerine, anne babalarının veya yakınlarının aleyhine de olsa adaleti ayakta tutmaya çağrılır. Maide suresinin 8. ayetinde ise bir topluluğa duyulan öfkenin insanı adaletsizliğe sürüklememesi gerektiği bildirilir.
Bu emirlerin ortaya koyduğu ölçü açıktır: Adalet, yalnızca bizim lehimize olduğunda savunacağımız bir değer değildir. Hakikat, kişisel çıkarlardan üstün tutulmadıkça sağlam bir ahlâk anlayışı kurulamaz.
Gerçek sınav, insanın rahatlıkla doğruyu söyleyebildiği yerde değil, doğruyu söylediğinde kayba uğrayabileceği yerde başlar.
DİNİN ADI VAR, HAYATTAKİ KARŞILIĞI NEREDE?
Bir toplumda dinî kavramların yaygınlaşması, o toplumun ahlâk bakımından güçlendiğini tek başına göstermez. Çünkü dinin adını anmakla onun gerektirdiği sorumlulukları yerine getirmek aynı şey değildir.
Dürüstlükten söz edip ticarette hile yapmak, adaleti savunup yakınına ayrıcalık tanımak, merhameti anlatıp güçsüzün hakkını gözetmemek, kul hakkından bahsedip başkasının emeğini değersizleştirmek, inanç ile davranış arasındaki mesafeyi büyütür.
Peygamber Efendimiz, Müslümanı diğer Müslümanların elinden ve dilinden güvende olduğu kişi olarak tanımlar. Bu hadis, Sahih-i Buhârî ve Sahih-i Müslim'de yer alır.
Bu ölçü bize önemli bir gerçeği hatırlatır: Dindarlık, yalnızca insanın kendisi hakkında taşıdığı bir sıfat değildir. Başkalarının hakkına, hukukuna ve güvenliğine nasıl davrandığıyla da ilgilidir.
Üstelik bu çelişki yalnızca kişisel davranışlarla sınırlı değildir. Adaletin, emanetin, doğruluğun ve hakkaniyetin toplumsal hayatta yeterince karşılık bulmaması da üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir sorundur.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Dinî değerlerin toplum hayatında etkili olmasını istemek başka, din adına hareket ettiğini söyleyen kişi ve toplulukların her davranışını sorgulanamaz kabul etmek başkadır. Hiç kimse, yalnızca din adına konuştuğu için eleştiriden muaf tutulamaz. Dinî söylem de dinin emrettiği adalet ve doğruluk ölçülerine bağlı olmak zorundadır.
Hakikatin ölçüsü, onu kimin söylediğinden önce, söylenenlerin ve yapılanların adaletle ne kadar bağdaştığıdır.
HAKİKATİ REDDETMEDEN HAYATIN DIŞINA İTMEK
İslam'da irtidat, kişinin dininden dönmesi anlamına gelen ciddi bir dinî kavramdır. Bu nedenle her günahı, ahlâkî tutarsızlığı veya dinî hükümlere aykırı davranışı irtidat olarak nitelendirmek doğru değildir. İnsanların inancı hakkında hüküm vermek, gelişigüzel kullanılabilecek bir sözün konusu değildir.
Ancak çağımızın önemli sorunlarından biri, insanların inandıklarını söyledikleri değerlerin kendi hayatlarında ne ölçüde karşılık bulduğudur.
Buradaki tehlike, insanları inançsızlıkla suçlamak değil, inanç ile yaşayış arasındaki kopuşu görmezden gelmektir.
Kur’an'ın Bakara suresinin 44. ayetinde başkalarına iyiliği öğütlerken kendini unutma çelişkisi eleştirilir. Bu uyarı, dinî bilgiyi yalnızca başkalarını yargılamak için kullanan herkese yöneliktir.
İnsan, dinin hükümlerini başkalarının hayatında görmek isterken kendi hayatını bu hükümlerin dışında tutuyorsa ciddi bir tutarsızlık içindedir.
İşte sessiz yozlaşma tam da burada başlar. Hakikat açıkça reddedilmez; fakat insanın kendi hayatını değiştirmesine izin verilmeyecek kadar uzağa itilir. Din övülür ama onun gerektirdiği fedakârlık ertelenir. Adalet istenir ama kişisel çıkarlarla çatıştığında geri çekilir. Ahlâk yüceltilir ama kazanç söz konusu olduğunda ikinci plana atılır.
Böylece insan, hakikati kabul ettiğini söylerken onun kendi hayatı üzerindeki etkisini giderek azaltır.
İSLAM, SADECE ANLATILACAK DEĞİL, YAŞANACAK BİR HAKİKATTİR
İslam'ın insana sunduğu mesaj, yalnızca yaratılışın güzelliklerini anlatmak, geçmişte yaşanan olaylardan söz etmek veya dinî kavramları tekrarlamak değildir. Bunların her biri elbette önemlidir. Ancak dinin bütününü bunlarla sınırlamak, onun insana yüklediği sorumlulukları eksik anlamak olur.
Kur’an insanı düşünmeye, aklını kullanmaya, ibret almaya, iyiliği yaymaya, kötülükten sakınmaya ve adaleti ayakta tutmaya çağırır. İman, yalnızca insanın zihninde taşıdığı bir kabul değil, davranışlarına da yön vermesi gereken bir sorumluluktur.
Şeriat da yalnızca cezalar üzerinden değerlendirilebilecek bir kavram değildir. İslam düşüncesinde ibadetlerden ahlâka, aile hayatından insanlar arasındaki hak ve sorumluluklara kadar uzanan dinî hükümleri ve ilkeleri kapsar. Bu genişliği göz ardı ederek şeriatı tek bir konuya indirgemek, İslam'ın hayata yönelik bütünlüğünü anlamayı zorlaştırır.
Elbette dinî hükümlerin anlaşılması ve uygulanması ilim, adalet ve hukuk sorumluluğu gerektirir. Din adına keyfî kararlar vermek, insanları inançları üzerinden yargılamak veya zor kullanmayı meşru görmek, dinin adalet ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmaz.
İslam'ın temel çağrısı, yalnızca başkalarının hayatını düzeltmek değil, insanın önce kendi nefsini hesaba çekmesidir. Kendi yanlışlarıyla yüzleşemeyen, kendi çıkarları karşısında doğru duramayan insanın başkalarına verdiği öğütlerin hayatta karşılık bulması da güçleşir.
KURTULUŞ, ÖNCE KENDİMİZİ DEĞİŞTİRMEKTEN GEÇER
Bugün ihtiyacımız olan şey, dinî kavramları daha çok tekrarlamak değil, onların gerektirdiği sorumlulukları yeniden hatırlamaktır.
Bir insanın inancı; çıkarı söz konusu olduğunda dürüst kalabilmesinde, gücü eline geçirdiğinde adaletten ayrılmamasında, kendisine karşı olanlara bile hakkaniyetle davranabilmesinde ve yanlış yaptığında hatasını kabul edebilmesinde anlam kazanır.
Kur’an'ın Ra'd suresinin 11. ayetinde bir toplumun kendi durumunu değiştirmesiyle ilgili ilahî ölçü hatırlatılır. Bu ölçü, toplumsal değişimin insanın kendi sorumluluğundan ayrı düşünülemeyeceğini gösterir.
Öyleyse bütün yanlışları başkalarına yükleyerek, kendi nefsimizi sorgulamadan toplumun düzelmesini bekleyemeyiz.
Din adına konuşanlar da dinî söylemleri eleştirenler de adalet ve doğruluk ölçüsüne bağlı kalmalıdır. Hiçbir inanç iddiası sorumluluktan kaçışın, hiçbir eleştiri de peşin hükmün bahanesi olamaz.
Bir toplumun gerçek gücü, dinî kavramları ne kadar sık kullandığıyla değil; adaleti ne kadar gözettiğiyle, emanete ne kadar sahip çıktığıyla, merhameti ne kadar yaşattığıyla ve doğruluktan ne ölçüde ayrılmadığıyla ortaya çıkar.
Sonuç olarak mesele, hakikati kendi arzularımıza göre değiştirmek değil, kendi hayatımızı hakikatin ölçülerine göre yeniden değerlendirmektir. Çünkü insan, inandığı değerleri yalnızca başkalarına anlatmakla değil, kendi çıkarlarıyla çatıştığında da onlara bağlı kalmakla sorumludur.
Din dilde kalıp davranışlardan uzaklaştığında, geriye güçlü sözler fakat zayıf bir ahlâk kalır. Oysa iman; samimiyet, adalet, merhamet ve sorumlulukla hayatta karşılık bulur.
Öyleyse kendimize şu soruyu sormanın zamanı gelmedi mi: Biz gerçekten dinin istediği gibi mi yaşıyoruz, yoksa kendi istediğimiz gibi yaşayabilmek için dini yalnızca dilimizde mi taşıyoruz?
Selam ve dua ile…