Tarihte dini ve tasavvufi bir tarikatın ya da topluluğun zamanla askeri ve siyasi bir güce dönüşerek devlete isyan ettiği veya doğrudan yeni bir devlet kurduğu pek çok örnek bulunmaktadır. Bu süreçler genellikle ekonomik krizler, merkezi otorite boşlukları, isyan edenlerin düşünce, inanç ve ihtiraslarından beslenmiştir. Üç örneği hatırlayalım:

Başlangıçta Sünni bir tasavvuf yolu olarak kurulan Safeviyye Tarikatı, 15. yüzyıldan itibaren Şeyh Cüneyd ve Şeyh Haydar liderliğinde siyasallaşmıştır. Anadolu’daki göçebe Türkmenlerin de desteğiyle askeri bir güce dönüşen tarikat, dönemin devletlerine isyan edip topraklarını genişleterek 1501 yılında Şah İsmail önderliğinde Safevî Devleti’ni kurmuştur.

Şeyh Bedreddin Ayaklanması: Osmanlı’da Fetret Devri’nin yarattığı siyasi kargaşa ve ekonomik sıkıntılardan yararlanan kazasker ve mutasavvıf Şeyh Bedreddin, müritleri Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal aracılığıyla büyük bir isyan başlatmıştır. Mülkiyetin (kişinin karısı dışındaki özel mülkünün) ortak paylaşımını savunan bu dini-sosyal hareket, Osmanlı merkezi otoritesine karşı büyük bir başkaldırıya dönüşmüş ancak devlet tarafından kanlı bir şekilde bastırılmış. Şeyh de idam edilmiştir. (Şeyh Bedreddin’in kişiliği, aykırı fikirleri ve hareketi hakkında değerli bilgiler için Sayın A. Yaşar Ocak’ın “Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler” isimli değerli kitabının üçüncü bölümünde yer alan “Osmanlı Tarihinin İlk Ünlü Zındık ve Mülhidi Şeyh Bedreddin” bölümüne,  bir de Sayın Mustafa Kaymakçı’nın “Şeyh Bedreddin, Kuramı ve Eylemi Üzerine Belgeler ve Yorumlar” başlıklı makalesine bakabilirler.)

Babailer Ayaklanması 1240 yılında Türkiye Selçuklu Devleti döneminde ortaya çıkan ve Baba İlyas’ın müridi Baba İshak tarafından örgütlenen Babailer İsyanı, Anadolu’daki heterodoks İslâm merkezli en büyük toplumsal hareketlerden biridir. Ağır vergiler ve sosyoekonomik adaletsizlik nedeniyle devlete başkaldıran göçebe Türkmenler, Selçuklu ordularını defalarca yenilgiye uğratarak devleti yıkılmanın eşiğine getirmişlerdir.