Anadolu Eğitim Kültür ve Bilim Vakfı Bursa İl Temsilcilik binamızda
22 Mayıs Cuma günü Sayın Ahmet Üstün bey’in sunumu.
Barış, Ahlâk ve İnsan İnşası Üzerine Bir Medeniyet Tasavvuru
Aziz dostlar, kıymetli katılımcılar;
Bugün burada çok önemli, aynı zamanda son derece hassas bir kavram dünyasını konuşacağız:
Cihad, hikmet, ihsan ve iman…
Bu kavramlar tarih boyunca çoğu zaman yanlış anlaşılmış, bazen daraltılmış, bazen de asli manasından koparılarak sadece çatışma ve savaş ekseninde değerlendirilmiştir. Oysa İslam düşüncesinin büyük alimleri, özellikle İmam Maturidî, bu kavramlara çok daha derin, ahlâkî ve medeniyet merkezli anlamlar yüklemiştir.
Meseleye sadece savaş penceresinden değil; insanı, toplumu, adaleti ve barışı inşa eden büyük bir sorumluluk anlayışı üzerinden bakmak gerekir.
Cihad Nedir?
Bugün “cihad” denildiğinde çoğu insanın zihninde doğrudan savaş canlanmaktadır. Oysa İslam düşüncesinde cihad kavramı bundan çok daha geniş bir anlam taşır.
İmam Maturidî’ye göre cihad;
yalnızca savaşmak veya öldürmek değildir.
Cihad;
Hakkı tebliğ etmektir,
Emr-i bilma’ruf anlayışını yaşatmaktır,
Nefsin kötü arzularına karşı mücadele etmektir,
Toplumda iyiliği ve adaleti hâkim kılmaktır,
Barışı tesis ederek savaşa giden yolları engellemektir.
Bu yönüyle cihad, bir yıkım değil; bir inşa faaliyetidir.
Mevlânâ’nın şu sözü de bu anlayışı ne kadar güzel özetler:
“Cihad, delinin elinden sopayı almaktır.”
Yani mesele; insanı yok etmek değil, kötülüğü engellemektir.
İnsanı öldürmek değil, insanlığı korumaktır.
Kıtal ve Cihad Arasındaki Fark
İslam düşüncesinde “kıtal” ile “cihad” aynı şey değildir.
Kıtal; saldırıları bertaraf etmek, düşmanlığı durdurmak ve zulmü engellemek için başvurulan son çaredir.
İmam Maturidî, savaşın büyük bir felaket olduğunu özellikle vurgular. İnsanların ölmek için değil, yaşamak için yaratıldığını ifade eder.
Dolayısıyla İslam’ın temel amacı savaş üretmek değil; savaşı önlemektir.
Cihad ise bundan çok daha geniş bir çerçeveye sahiptir.
İnsanın önce kendi nefsiyle mücadele etmesi, kötü arzularını kontrol altına alması ve ahlâkî olgunluğa ulaşmasıdır.
Çünkü asıl zafer, insanın kendisini yenebilmesidir.
İman ve İhsan İlişkisi
İmam Maturidî’ye göre iman, insanın ulaşabileceği en yüksek iyidir.
Bu iyiliğin insanlara ulaştırılması ise büyük bir gayret ister. İşte bu noktada cihad devreye girer. İnsanlığa hakkı, adaleti ve hakikati ulaştırma çabası bir cihad faaliyetidir.
Tarih boyunca milyonlarca insanın İslam ile tanışmasında zorbalık değil; ahlâk, adalet, örneklik ve tebliğ etkili olmuştur.
Burada “ihsan” kavramı da çok önemlidir.
İhsan;
Allah’ı görüyormuşçasına yaşamak,
Karşılık beklemeden iyilik yapmak,
Şükrü öncelemek,
İnsanı kötülükten koruyacak tedbirler geliştirmek,
Ahlâkî sorumluluğu hayatın merkezine koymaktır.
İhsan aynı zamanda insanın kendisini sürekli bir imtihan bilinci içerisinde tutmasıdır.
Hikmet Nedir?
Maturidî düşüncesinde hikmet çok merkezi bir kavramdır.
Hikmet;
Düzenleme ve yönetimde gerekli olan şeylerdir.
Sonucu övülmeye layık olan davranışlardır.
Eşyayı yerli yerine koyabilme kabiliyetidir.
Bu nedenle hikmet; sorgusuzca reddedilecek bir şey değil, aranıp bulunması gereken bir hakikattir.
Hikmet sahibi insan;
Öfkeyle değil akılla hareket eder,
İntikamla değil adaletle davranır,
Yıkmayı değil inşa etmeyi hedefler.
Bugün İslam dünyasının en büyük ihtiyaçlarından biri de hikmet merkezli bir düşünceye yeniden kavuşabilmektir.
Adalet ve İhsan Dengesi
İmam Maturidî, hikmetin iki büyük sütunu olduğunu söyler:
Adalet
İhsan
Adalet; orta yolu bulmak, haktan ayrılmamak, imkânları yanlış yerde harcamamaktır.
İhsan ise kişinin yükümlü olmadığı halde iyilik yapabilmesidir.
Adalet zorunlu olanı yerine getirmektir.
İhsan ise gönülden gelen fazilettir.
Bir toplum ancak bu iki değeri birlikte yaşattığında güçlü olabilir.
Nefisle Mücadele ve Ahlâk İnşası
İnsan tabiatında;
Sabırsızlık,
Cimrilik,
Rahata düşkünlük,
Nefse teslim olma eğilimi vardır.
Fakat Maturidî’ye göre insan, bu yönlerini terbiye ederek daha yüksek bir ahlâka ulaşabilir.
Bunun yolu;
İnfak,
Sabır,
Sürekli iyilik,
Ahlâkî disiplin,
Nefsi kontrol altına alma çabasından geçer.
İşte gerçek cihadın en zor kısmı da budur.
Çünkü insan bazen bir düşmanı yenebilir; fakat nefsini yenemez.
İçtihat ve Akıl Meselesi
Maturidî düşüncesinin en önemli yönlerinden biri de akla verdiği değerdir.
Fıkıh; bilinenlerden bilinmeyen hükümleri çıkarma metodudur.
İçtihat ise; Allah rızası için büyük bir gayret ortaya koyarak hakikati arama çabasıdır.
Maturidî’ye göre samimiyetle çalışan âlimler, beşerî gücün sınırına geldiklerinde Allah’ın lütfuyla yeni anlayışlara ulaşabilirler.
Bu yaklaşım;
Aklı küçümsemeyen,
Hikmeti merkeze alan,
Aşırılıktan uzak,
Barışı önceleyen,
Ahlâkî sorumluluğu öne çıkaran bir medeniyet anlayışı ortaya koymaktadır.
Kıymetli dostlar;
Bugün cihad kavramını yeniden doğru anlamaya ihtiyacımız vardır.
Cihad;
Önce nefisle mücadeledir,
Kötülüğü engelleme çabasıdır,
Adaleti hâkim kılmaktır,
İnsanlığı korumaktır,
Barışı tesis etmektir.
Asıl mücadele; insanı yaşatacak bir medeniyet kurabilmektir.
İmam Maturidî’nin ortaya koyduğu hikmet merkezli anlayış bize şunu öğretmektedir:
İslam’ın özü;
zulüm değil adalet,
öfke değil merhamet,
çatışma değil hikmet,
yıkım değil insan inşasıdır.
Hepinizi saygıyla selamlıyorum.
22.05.2026
Ahmet Üstün