Dijital çağda hızla tüketen ama giderek daha az düşünen insanın karşısında kitap, hâlâ zihni derinleştiren en güçlü araçlardan biri olmaya devam ediyor.
Modern dünyanın en büyük paradokslarından biri şu: İnsanlık tarihin hiçbir döneminde bugünkü kadar bilgiye ulaşmadı; ancak aynı zamanda düşünce de hiçbir dönemde bu kadar parçalanmadı.
Bugün insanlar sürekli bir bilgi akışı içinde yaşıyor. Ekranlar arasında geçen saatler, kısa videolar, hızla tüketilen içerikler ve bitmek bilmeyen dijital uyaranlar zihni sürekli hareket hâlinde tutuyor. Ne var ki bu hareketlilik, çoğu zaman derinleşmeyi değil, yüzeyselliği besliyor.
Tam da bu noktada kitap okuma alışkanlığı, sıradan bir uğraş olmaktan çıkıp zihinsel bir direnç alanına dönüşüyor.
Yaklaşık yirmi yıl boyunca Oxford Üniversitesi araştırmacılarının 20 bine yakın gencin yaşam alışkanlıklarını inceleyerek hangi davranışların ileriki yaşlardaki mesleki başarıyla ilişkili olduğunu araştırdığı belirtiliyor. Bu çalışmaya atfedilen dikkat çekici sonuç, düzenli okuma alışkanlığının profesyonel başarıyla güçlü bir ilişki göstermesi. Çünkü okumak yalnızca bilgi edinmek değildir; düşünme biçimini geliştirmektir.
Fransız nörolog ve bilişsel psikoloji profesörü Stanislas Dehaene, okumanın beynin işleyişinde ve gelişiminde önemli etkileri olduğunu ortaya koyan çalışmalarıyla tanınıyor. Okuma sırasında beynin farklı bölgeleri birlikte çalışıyor; insan yalnızca kelimeleri takip etmiyor, aynı zamanda analiz ediyor, ilişki kuruyor, hayal ediyor ve anlam inşa ediyor.
Belki de bu yüzden okuma alışkanlığı olan insanlarla olmayanlar arasındaki fark, yalnızca bilgi farkı değildir; aynı zamanda düşünce derinliği farkıdır. Bugünün dünyasında birçok insan hızlı tepki veriyor ama çok az insan gerçekten düşünüyor.
Oysa düşünmek zaman ister. Sessizlik ister. Sabır ister. Kitap tam da bunu sağlar.
Bir kitabın sayfaları arasında ilerleyen insan, yalnızca başka hayatlarla karşılaşmaz; kendi iç dünyasına da yaklaşır. İyi kitaplar bazen bir öğretmenden, bazen uzun seminerlerden, hatta kimi zaman yaşanmış tecrübelerden bile daha etkili olabilir. Çünkü kitap, insanı yalnızca bilgilendirmez; ona olaylara başka pencerelerden bakmayı da öğretir.
Gustave Flaubert’e atfedilen “Yaşam sürekli bir eğitim olmalıdır” sözü, bu düşünceyi güzel biçimde özetliyor.
Toplumların gelişmesinde de okuma ve düşünme kültürünün önemli bir yeri var. Çocukların erken yaşlardan itibaren merak etmeye, sorgulamaya, analiz etmeye ve farklı alanlarla tanışmaya teşvik edilmesi, yalnızca eğitim hayatlarını değil, ileride üstlenecekleri sorumlulukları da etkiliyor.
Bizde ise zaman zaman unvanların, makamların ve biçimsel başarıların düşünsel gelişimin önüne geçtiği görülüyor.
Düşünmekten çok uyum göstermenin ödüllendirildiği yapılarda liyakat zamanla zayıflıyor. Sorgulayan insan yorucu bulunuyor. Hakkını arayanlar mücadele etmek zorunda kalıyor. Oysa okuyan ve düşünen insan, önüne konulanı olduğu gibi kabul etmek yerine anlamaya, sorgulamaya ve doğruyu bulmaya çalışır.
Okuyan insanın en önemli özelliği yalnızca bilgi sahibi olması değildir. Muhakeme geliştirmesidir. Bilgiler arasında bağlantı kurabilmesi, farklı görüşleri değerlendirebilmesi ve gerektiğinde kendi düşüncesini yeniden gözden geçirebilmesidir. Bu nedenle kitap, yalnızca bireysel gelişimin değil, güçlü kurumların ve sağlıklı toplumların da temel taşlarından biridir.
José Saramago’ya atfedilen şu söz de kitapların insan hayatındaki yerini anlatır: “Kitaplar, nehrin akışını geçebilmemiz için yerleştirilmiş taşlardır. Önemli olan diğer kıyıya ulaşmaktır.” Kitaplarla kurulan bağ, aslında insanın kendisiyle kurduğu bağdır. İyi bir kitap bazen zihni sakinleştirir, bazen insana cesaret verir, bazen de yıllardır fark edilmeyen eksiklerini gösterir.
University of Sussex araştırmalarına atfedilen bulgulara göre, kısa süreli kitap okuma bile stresin azalmasına katkı sağlayabiliyor. Düzenli okumanın yaş ilerledikçe bilişsel işlevlerin korunmasıyla ilişkisini inceleyen çalışmalar da bulunuyor. Ancak iyi okurluk, yalnızca insanın kendi mesleki alanını takip etmesi değildir.
Bir ekonomistin sadece ekonomi, bir bürokratın yalnızca mevzuat, bir mühendisin sadece teknik metinler, bir insanın da yalnızca kendi inanç alanıyla ilgili kitapları okuması, geniş anlamda bir okuma kültürü oluşturmak için yeterli değildir. İyi okur, dünyayı bir bütün olarak anlamaya çalışan insandır.
Çünkü bazen bir roman insanı, bir yönetim kitabından daha iyi anlatır. Bazen birkaç satırlık bir şiir, uzun konuşmaların ifade edemediği duyguları açığa çıkarır. Tarih, geçmişin tecrübelerini; felsefe, düşüncenin sınırlarını; edebiyat ise insanın iç dünyasını anlamamıza yardımcı olur. Farklı alanlarda okumak, insanın bakış açısını genişletir.
Belki de çağımızın en büyük problemi bilgi eksikliği değil, derinleşememektir. Bilgiye ulaşmak artık çok kolay; fakat bilgiyi anlamlandırmak, sorgulamak ve hayatın içinde doğru kullanmak hâlâ emek istiyor.
Ve belki de bu yüzden bugün kendimize yeniden şu soruyu sormamız gerekiyor:
Son olarak ne zaman gerçekten bir kitabın içine girdik?
Ali Akça
aliakca2009@hotmail.com